Në vjeshtën e vitit 1987, banorët e Rrugës së Dibrës në Tiranë u bënë dëshmitarë të një skene të pazakontë. Një kolonë autobusësh urbanë parakaluan nga qendra e qytetit në drejtim të parkut në Kinostudio. Ata vinin në disa ngjyra të ndryshme, siç kishin qenë në linjat e tyre të origjinës në Francë, duke thyer monotoninë e hirtë të kryeqytetit. Shfaqja e tyre ishte dëshmia e parë e prekshme se izolimi ekstrem i vendit po thyej në heshtje.
Kolapsi i transportit dhe lidhja me Francën
Kriza ekonomike: Kur Ramiz Alia mori pushtetin absolut në vitin 1985, ekonomia shqiptare ishte në rënie të lirë. Pas prishjes me Bashkimin Sovjetik në vitet ’60 dhe me Kinën në fund të viteve ’70, Shqipëria kishte mbetur krejtësisht vetëm dhe pa asnjë mbështetje financiare.
Kolapsi i urbanëve: Në vitin 1987, transporti publik në Tiranë ishte drejt bllokimit. Autobusët vendas fizarmonikë të Shkodrës po amortizoheshin me shpejtësi dhe nuk kishte pjesë këmbimi.
Marrëveshja me Parisin: Shkëmbimet mes dy vendeve rregulloheshin përmes një llogarie të posaçme kleringu (shkëmbim pa para në dorë) në Bankën Kombëtare të Parisit. Shqipëria kishte dërguar më shumë mallra sesa kishte marrë dhe kishte krijuar një tepricë (balancë pozitive) në këtë llogari. Në vend që të tërhiqte para, administrata e Alisë e shfrytëzoi këtë fond të akumuluar për të marrë flotat e autobusëve që bashkitë franceze po i hiqnin nga përdorimi.
Flota e re: Këto modele ikonike Saviem SC10, që kishin qenë shtylla kurrizore e Parisit në vitet ’60-’70, u zëvendësuan në Francë për shkak të rregullave të reja mjedisore dhe u shpërndanë jashtë vendit. Në total, në Shqipëri u sollën rreth 60 autobusë të tillë.
Mbijetesa në tranzicion: Këto mjete të fortë u kthyen në një paketë shpëtimi për regjimin dhe vazhduan të qarkullonin në Tiranë edhe përgjatë viteve të trazuara 1990, duke u kthyer në një kujtesë të përditshme të kthesës diplomatike të Alisë drejt Francës.
Dëshpërimi ekonomik dhe “Hapja e kontrolluar”
Partnerët e tjerë: Për të frenuar rrënimin, Alia nisi një hapje të kujdesshme me Perëndimin. Sipas shifrave të kohës, në tregti dominonte Italia me rreth 65 milionë dollarë qarkullim, e ndjekur nga Gjermania Perëndimore me 52 milionë dhe Greqia me 16.4 milionë dollarë.
Roli i veçantë i Francës: Ndonëse shkëmbimet me Francën kapnin vetëm vlerën e rreth 14 milionë dollarëve, asnjë shtet tjetër nuk pati ndikimin shpirtëror, kulturor dhe politik që pati Parisi. Lindi kështu një marrëdhënie e posaçme, pothuajse e pashpjegueshme për një vend stalinist.
Bitumi i Selenicës in Paris dhe studentët e fizikës bërthamore
Sistemi i barteri (mall me mall): Kushtetuta e vitit 1976 ia ndalonte prerë regjimit marrjen e kredisë apo huave të huaja. Prandaj, tregtia me Francën bëhej pa para në dorë, vetëm përmes shkëmbimit të produkteve.
Eksportet: Shqipëria dërgonte në Francë mineral kromi, tela bakri, duhan bruto dhe mbi të gjitha, bitumin e famshëm të Selenicës, i cili përdorej për të shtruar bulevardet kryesore të Parisit.
Importet: Në këmbim të këtyre mineraleve, Franca sillte në Shqipëri teknologji industriale, pajisje elektronike për hidrocentralet dhe makineritë e përdorura të transportit publik.
Bashkëpunimi akademik: Franca u bë i vetmi vend kapitalist ku regjimi guxonte të dërgonte studentët e tij më ekselentë. Ata studiuan në universitete franceze për fusha elitare që Shqipëria nuk i mësonte dot, si mjekësia e avancuar, inxhinieria industriale dhe fizika bërthamore.
Ekrani francez i elitës komuniste
Gjuha e përbashkët: Kjo marrëdhënie la gjurmë të thella te kasta e re politike dhe intelektuale pas rënies së diktaturës. Pothuajse të gjithë liderët dhe intelektualët e asaj periudhe ishin njohës të shkëlqyer të frënge.
Arratisja e Kadaresë: Në tetor të vitit 1990, shkrimtari Ismail Kadare shfrytëzoi pikërisht udhëtimet e tij të shpeshta në Paris për të kërkuar azil politik, duke i dhënë një goditje të rëndë propagandës së regjimit.
Lidhja e Alisë: Vetë Ramiz Alia, i cili kishte studiuar në Liceun Francez në Korçë, ruajti një lidhje të ngushtë me këtë vend gjithë jetën. Pas rënies së diktaturës dhe lirimit nga burgu, Franca mbeti një nga destinacionet kryesore ku ai udhëtonte dhe kalonte muaj të tërë gjatë viteve të pleqërisë.
Gjeopolitika e Parisit: Strategjia e Fransua Miteran
Ura e afrimit ideologjik: Kjo marrëdhënie nuk u ndërtua vetëm nga nevoja e Tiranës, por përputhej plotësisht me vizionin gjeopolitik të Presidentit francez, Fransua Miteran (François Mitterrand). Në qeverinë e tij socialiste të fillimviteve ’80, Miteran përfshiu edhe ministra nga Partia Komuniste Franceze. Ky formacion politik shërbeu si një urë e shkëlqyer afrimi dhe komunikimi të tërthortë mes Shqipërisë staliniste dhe Francës kapitaliste.
Doktrina e pavarësisë: Politika e jashtme e Miteranit ndaj Europës Lindore udhëhiqej nga një dëshirë pragmatike për të pohuar pavarësinë e Francës dhe për të reduktuar hegjemoninë e Bashkimit Sovjetik. Ai kërkonte të ndërtonte ura me regjimet komuniste që ndiqnin politika të jashtme të pavarura nga Moska, duke e pozicionuar Francën si një ndërmjetëse kyçe europiane.
Pragmatizmi diplomatik: Franca ishte një nga të paktat fuqi të Europës Perëndimore që mbajti marrëdhënie diplomatike me Shqipërinë e izoluar. Për regjimin e Enver Hoxhës, dhe më pas të Ramiz Alisë, një kanal i kujdesshëm por respektues me Parisin ofronte legjitimitet ndërkombëtar pa rreziqet imperialiste të SHBA-së apo “tradhtinë ideologjike” të BRSS-së. Ishte një pavarësi pa ndërhyrje nga jashtë.
Paralelja me Rumaninë e Çausheskut:
Shqipëria nuk ishte rasti i vetëm ku Miteran zbatoi këtë strategji. Franca gjeti terren të përbashkët edhe me Rumaninë e Nikolai Çausheskut. Ashtu si Shqipëria që kishte thyer rrethin sovjetik në vitin 1961 për shkak të “anti-revizionizmit”, edhe Rumania kërkonte të distancohej nga Moska dhe Traktati i Varshavës. Miteran e mirëpriti këtë qëndrim të pavarur të Bukureshtit, duke shfrytëzuar lidhjet e vjetra kulturore (“Frankofoninë”) dhe duke u angazhuar në marrëveshje tregtare e teknologjike që i jepnin Rumanisë frymëmarrje ekonomike jashtë kontrollit sovjetik. Kjo marrëdhënie e ngushtë kulmoi me faktin se Miteran u bë lideri i parë perëndimor që vizitoi Rumaninë post-komuniste në vitin 1992.
Përmes kësaj qasjeje, Fransua Miteran shmangu ndarjet e ngurta të Luftës së Ftohtë. Duke bashkëpunuar drejtpërdrejt me Tiranën dhe Bukureshtin, Franca shtriu ndikimin e saj kulturor dhe gjeopolitik pas Perdes së Hekurt, duke mbështetur shtetet që guxonin të sfidonin Moskën. Autobusët Saviem në rrugët e Tiranës ishin pikërisht produkti i dukshëm i këtij ekuilibri të madh gjeopolitik.