Nga shpëtimi mrekullibërës me “Zjarrin Grek” në vitin 674, te rënia katastrofike në vitin 1453 nga artileria e rëndë, fati i kryeqendrës bizantine u përcaktua nga dy shpikës dhe vendimet strategjike ndaj tyre.
Fati i Konstandinopojës, kryeqendrës njëmijëvjeçare të Perandorisë Bizantine, nuk u vendos vetëm nga numri i ushtarëve, por nga triumfi dhe dështimi në adoptimin e teknologjisë ushtarake. Qyteti i mbijetoi Rrethimit të Parë të Madh Arab në vitin 674 falë “Zjarrit Grek” – një arme sekrete e sjellë falas nga inxhinieri refugjat sirian Kallinikos. Ironikisht, po ky qytet ra në duart e Perandorisë Osmane më 29 maj 1453, pasi Bizanti i gjendur në krizë ekonomike refuzoi të paguante inxhinierin hungarez Urban. Ky i fundit ia shiti topin e tij gjigant, “Bazilikën”, Sulltan Mehmetit II, duke shkatërruar muret që konsideroheshin të papenetrueshme.
Gjatë rrethimit pesëvjeçar (674–678) nga Kalifati Emevit, flota arabe rrezikoi të zhbënte Bizantin. Perandori Kostandin IV vuri në përdorim shpikjen e Kallinikos nga Heliopolisi. Formula kimike ishte një sekret shtetëror aq i rreptë, sa që zbulimi i saj dënohej me vdekje dhe mallkim fetar. Shkencëtarët dhe historianët modernë kanë konkluduar se përzierja sekrete përbëhej nga nafta e distiluar (e marrë në Krime) që shërbente si bazë, rrëshira e pishës që shtohej si trashës që lëngu të ngjitej pas anijeve, sulfuri dhe nitrati i potasit për të rritur temperaturën, si dhe gëlqerja e gjallë që reagonte me ujin për ndezje spontane.
Lëngu nuk hidhej thjesht me kova, por përdorej një sistem kompleks inxhinierik i quajtur sifon. Përzierja nxehej nën presion të mbyllur në kazane bronzi nën kuvertë. Përmes pompave manuale, krijohej presion i lartë dhe gypat e bronzit të skulpturuar si koka bishash nxirrnin lëngun që ndizej në çast, duke lëshuar një “rrufe horizontale” me zhurmë shurdhuese. Zjarri Grek lundronte dhe digjej mbi ujë, dhe përpjekjet për ta shuar me ujë vetëm sa e përhapnin atë. Mbrojtësit e vetëm ndaj tij ishin uthulla e fortë, urina ose rëra e imët. Detarët armikë digjeshin të gjallë ose mbyteshin në një oqean në flakë, gjë që shpëtoi qytetin për shekuj.
Në shekullin XV, Bizanti ishte katandisur në një hije të vetvetes, kurse formula e Zjarrit Grek kishte humbur pas plaçkitjes së qytetit në Kryqëzatën e Katërt (1204). Në këtë pikë të dobët, në skenë doli inxhinieri hungarez Urban, i cili fillimisht i ofroi shërbimet e tij Perandorit Kostandin XI Paleolog. Ai kërkonte një rrogë të lartë dhe fonde për materialet e bronzit, por Bizanti, me arkat e zbrazura, nuk ia siguroi dot as gjysmën e pagesës. I mbetur pa punë, Urbani shkoi te Sulltan Mehmeti II, i cili jo vetëm që i dha katërfishin e rrogës, por i vuri në dispozicion qindra punëtorë dhe sasi të pafundme bakri e kallaji.
Në shkrirjet e Edarnesë, Urbani krijoi “Bazilikën”, një nga topat më të mëdhenj të historisë, me gjatësi prej 8 metrash dhe peshë mbi 18 tonë. Ky monstruozitet gjuante projektilë gjigantë guri me peshë mbi 270 kg në një distancë prej 1.6 kilometrash, dhe duheshin 60 buaj e 200 burra vetëm për ta transportuar. Kur rrethimi filloi në prill 1453, artileria e Urbanit u përqendrua te pjesa më e dobët e Mureve Teodosiane: Porta e Adrianopojës. Tronditja e tokës nga të shtënat dëgjohej kilometra larg, megjithëse teknologjia kishte kufizime; topi mund të gjuante vetëm 6-7 herë në ditë sepse nxehej dhe duhej ftohur me vaj ulliri (gjatë këtij procesi, pas disa javësh, topi shpërtheu duke vrarë vetë Urbanin).
Muret pësonin dëmtime katastrofike gjatë ditës, por nën errësirën e natës, rreth 8,000 mbrojtësit e qytetit bënin mrekulli duke i rindërtuar ato me tulla, gurë dhe fuçi me dhe. Megjithatë, strategjia e Mehmetit II ishte një luftë konsumi njerëzor. Ai kishte mbi 80,000 ushtarë dhe i sulmonte muret me ndërrime të rregullta (rele), duke mos i lënë mbrojtësit të flinin. Të detyruar të luftonin ditën dhe të ndërtonin natën pa ndalesë, bizantinët arritën në konsumim total fizik. Më 29 maj, muret e çara dhe të pambrojtura nga lodhja ranë përfundimisht.
Historia e Konstandinopojës u shkrua përmes pragmatizmit dhe vizionit teknologjik. Në antikitet, qyteti u shpëtua nga një refugjat (Kallinikos) që i dhuroi perandorisë monopolin e një arme sekrete. Tetë shekuj më vonë, e njëjta perandori ra sepse nuk arriti të vlerësonte rëndësinë e inovacionit të një inxhinieri tjetër (Urbanit), duke ia dorëzuar çelësat e thyerjes së mureve të saj kundërshtarit direkt./Korrespodenti