Një nga paradokset më të dhimbshme të ekzistencës njerëzore është se, për të marrë mirënjohjen e njerëzve, ndonjëherë duhet të mos jesh më në mesin e tyre. Sikur vdekja të ishte çmimi që duhet paguar për t’u njohur vlera, ndërsa varri të ishte piedestali ku shoqëria vendos ata që nuk pati guxim t’i vlerësonte sa ishin gjallë.
Historia e njerëzimit është e mbushur me këtë padrejtësi. Njerëzit që ecin përpara kohës së tyre shpesh përballen me moskuptimin, përbuzjen, shpifjet dhe armiqësinë e bashkëkohësve. Idetë e tyre kundërshtohen, veprat e tyre nënvlerësohen, ndërsa personaliteti i tyre vihet në gjyq nga pikërisht ata që një ditë do të mburren se kanë jetuar në epokën e tyre.
Sokrati, njëri prej mendjeve më të mëdha të qytetërimit antik, u gjykua nga athinasit, u akuzua për korruptimin e rinisë dhe për mosrespektimin e perëndive të qytetit dhe u dënua me vdekje. Ai nuk u përkul për të shpëtuar jetën, as nuk e mohoi të vërtetën që kishte mbrojtur. E piu kupën e helmit, ndërsa qyteti që e dënoi vazhdoi jetën e vet. Por shekujt bënë atë që bashkëkohësit nuk patën urtësinë ta bënin: e kthyen Sokratin në një prej shtyllave të mendimit njerëzor.
Ky është një nga paradokset e mëdha të historisë: Athina e kishte përpara syve filozofin, por nuk arriti ta kuptonte madhështinë e tij. E njohu si figurë të pavdekshme vetëm pasi ia mori jetën.
Por historia nuk mbaron me Sokratin.
Aristidi, i njohur në histori si Aristidi i Drejti, ishte një prej figurave më të respektuara të Athinës. Megjithatë, fama dhe reputacioni i tij u shndërruan në arsye për ta larguar nga qyteti. Athinasit e dëbuan përmes ostracizmit, një mekanizëm politik që përdorej për të larguar qytetarët që konsideroheshin tepër të fuqishëm. Plutarku e përshkruan këtë si një shfaqje të xhelozisë ndaj reputacionit të tij. Njeriu që njihej për drejtësi u bë viktimë e një shoqërie që nuk e duronte dot madhështinë e tij.
Kjo është një sëmundje e vjetër e njerëzimit: nganjëherë nuk na pengon mungesa e vlerave te të tjerët, por pamundësia jonë për t’i pranuar ato.
Edhe vetë historia e Sokratit na ka lënë një dëshmi rrëqethëse për pendimin e vonuar. Sipas Diogjen Laertit, athinasit, pasi e ekzekutuan filozofin, u penduan për atë që kishin bërë. Sipas rrëfimit të tij, ata ndëshkuan akuzuesit, i ngritën Sokratit një shtatore bronzi dhe e nderuan atë që dikur e kishin dënuar me vdekje.
Çfarë ironie tragjike! Kur Sokrati kërkonte të dëgjohej, e dënuan. Kur nuk mund të fliste më, i ngritën shtatore.
Dhe kështu ndodh shpesh edhe jashtë historisë antike. Njeriu i madh bëhet i pranueshëm për shoqërinë pikërisht atëherë kur nuk përbën më sfidë për të. Sa është gjallë, prania e tij na vë përballë kufizimeve tona, mendimet e tij na shqetësojnë, guximi i tij na ekspozon, ndërsa integriteti i tij na detyron të shohim kompromiset tona. Por kur largohet, gjithçka bëhet më e lehtë. Mund ta lavdërojmë pa u kundërshtuar, mund ta duartrokasim pa u turpëruar dhe mund ta shpallim të madh pa pasur nevojë t’ia dëshmojmë këtë gjatë jetës së tij.
Madje, ndonjëherë vdekja e njeriut shndërrohet në një lloj amnistie për ndërgjegjen e atyre që e kanë keqtrajtuar. Ata që dje e përbaltën, sot vendosin lule mbi varrin e tij. Ata që ia mohuan vlerat, nesër i citojnë fjalët e tij. Ata që nuk patën një fjalë mirënjohjeje sa ishte gjallë, bëhen të parët që mbajnë fjalime madhështore në ceremoninë e përkujtimit.
Duket sikur njerëzimi ka shpikur një mënyrë të çuditshme për ta shlyer borxhin moral ndaj njerëzve të mëdhenj: i nderon kur nuk mund të përfitojnë më nga nderimi.
Por lavdërimi pas vdekjes nuk është mirënjohje e plotë. Është, në njëfarë mënyre, dëshmi e dështimit tonë për të qenë mirënjohës në kohën e duhur. Sepse çfarë vlere ka një duartrokitje që nuk mund të dëgjohet më? Çfarë kuptimi ka një kurorë lavdie mbi një varr, kur ajo duhej të vendosej mbi kokën e njeriut që ende merrte frymë?
Ndoshta ky është një nga paradokset më të hidhura të natyrës njerëzore: për t’i njohur madhështinë dikujt, fillimisht duhet ta humbim; për ta kuptuar sa shumë vlente prania e tij, duhet të përballemi me mungesën e tij.
Ndoshta, për këtë arsye, në këtë botë ekziston një rregull i pashkruar dhe tragjik: që të të lavdërojnë njerëzit, duhet më parë të vdesësh. Sepse sa je gjallë, mund t’i shqetësosh me madhështinë tënde; kur vdes, bëhesh i padëmshëm për mediokritetin e tyre.
