Një kupolë gjigante betoni në Ishujt Marshall, e cila mban brenda saj më shumë se 120,000 ton mbetje bërthamore radioaktive të ushtrisë amerikane, ka pësuar çarje strukturore. Shkencëtarët dhe ekspertët mjedisorë paralajmërojnë se rritja e nivelit të detit dhe stuhitë tropikale, të nxitura nga kriza klimatike, kërcënojnë të shkatërrojnë plotësisht integritetin e kësaj strukture, duke rrezikuar një katastrofë ekologjike në Oqeanin Paqësor.
Struktura e njohur zyrtarisht si Kupola Runit, por që vendasit e quajnë “Varri” (The Tomb), gjendet në ishullin Runit, pjesë e atolit Enewetak. Ajo u ndërtua nga qeveria e SHBA-së në fund të viteve 1970 si një masë e përkohshme për të mbyllur mbetjet e rrezikshme dhe dherat e kontaminuara pas testimeve bërthamore të Luftës së Ftohtë. Brenda saj ndodhet edhe një sasi e konsiderueshme e plutoniumit-239, një nga izotopet më vdekjeprurëse në botë, i cili mbetet radioaktiv për më shumë se 24,000 vjet.
Rreziku imediat vjen nga fakti se baza e kraterit ku u hodhën mbetjet nuk u izolua kurrë me shtresë mbrojtëse nga poshtë. Duke qenë se ishulli është i përbërë nga shtresa koralore poroze, uji i detit dhe baticat depërtojnë lirisht në brendësi të strukturës. Megjithëse rrjedhjet aktuale radioaktive jashtë kupolës konsiderohen ende relativisht të vogla, kërkuesit kanë zbuluar tashmë izotope të ngritura radioaktive në mostrat e tokës rreth zonës.
Gjatë periudhës 1946–1958, Shtetet e Bashkuara kryen 67 teste të armëve bërthamore në Ishujt Marshall.
Vetë kupola u ndërtua mbi kraterin e mbetur nga shpërthimi bërthamor i testit “Cactus” në vitin 1958. Për të mbuluar këtë gropë helmuese, ushtria përdori një shtresë prej 358 pllakash betoni me trashësi rreth 45 centimetra. Megjithatë, ajo që u projektua si një zgjidhje emergjente për pak dekada, ka mbetur aty pa asnjë ndryshim apo ndërtim të ndonjë impianti të përhershëm depozitimi. Për shkak të diellit të fortë tropikal, kripës dhe mungesës së mirëmbajtjes, betoni i sipërm ka filluar të shfaqë çarje të thella.
Sipas të dhënave shkencore, ishulli Runit ndodhet vetëm dy metra (6.5 këmbë) mbi nivelin e detit. Parashikimet e fundit klimatike tregojnë se deri në vitin 2100, niveli i oqeanit në këtë rajon mund të rritet deri në 1 metër (3.3 këmbë). Kjo rritje drastike jo vetëm që do të përmbyste pjesën më të madhe të ishullit, masivisht, por do të ushtronte një presion të jashtëzakonshëm hidrostatik mbi mbetjet nën kupolë, duke përshpejtuar shpëlarjen e tyre në det.
Sfidat politike dhe financiare mbeten gjithashtu të ngrira. Qeveria e Ishujve Marshall ka kërkuar vazhdimisht ndihmë dhe dëmshpërblim nga Uashingtoni, por marrëveshjet ligjore të nënshkruara më parë (si Kompakti i Shoqërimit të Lirë) specifikojnë se përgjegjësia e plotë mjedisore për rajonin i ka kaluar qeverisë lokale, duke e lënë këtë “bombë me sahat” pa një zgjidhje të qëndrueshme në horizont./Korrespodenti