Nga kureshtja e studentit të Letërsisë më 1970, te takimi me personalitetet e mëdha të kulturës shqiptare më 2004, e deri te rikthimi i sivjetmë në “pjakëri”, profesor Agim Vinca ka përshkuar tri herë rrugët e Kalabrisë, duke dëshmuar se disa lidhje me gjuhën, kujtesën dhe identitetin nuk zbehen nga koha, por thellohen bashkë me njeriun.
Ka udhëtime që shënojnë një moment të jetës dhe të tjera që, me kalimin e viteve, bëhen pjesë e vetë historisë së njeriut. Për profesor Agim Vincën, tri vizitat në Kalabrinë arbëreshe përbëjnë një rrëfim të veçantë, në të cilin përvoja personale ndërthuret me kujtesën kulturore, ndërsa udhëtimi gjeografik merr kuptimin e një rikthimi te rrënjët e një trashëgimie që i përket gjithë kulturës shqiptare.
Rrëfimi i tij nis në vitin 1970, kur, si student i Letërsisë, shkel për herë të parë në tokën arbëreshe, së bashku me kolegët dhe dy pedagogë. Ishte një përjetim që do t’i mbetej gjatë në kujtesë. Ajo që deri atëherë e kishte njohur përmes librave dhe mësimeve, tashmë shfaqej para syve të tij, e prekshme dhe e gjallë: shtëpia e Jeronim De Radës në Maki, Kolegji i Shën Adrianit dhe gjurmët e një historie që kishte kapërcyer shekujt.
Por, përtej monumenteve dhe vendeve me rëndësi historike, ishte gjuha ajo që e bënte këtë përvojë të jashtëzakonshme. “Fjasmi si na!” – kjo shprehje, që e dëgjonte në çdo hap, i mbeti e ngulitur në kujtesë si dëshmi e gjallë e vazhdimësisë së arbërishtes, gjuhës së trashëguar nga të parët dhe të ruajtur ndër shekuj. Në atë takim të parë me arbëreshët, historia nuk ishte më vetëm dije e përvetësuar përmes librave dhe ligjëratave universitare; ajo kishte zë, fytyrë dhe frymë njerëzore.
Tridhjetë e katër vjet më vonë, në vitin 2004, Agim Vinca u rikthye në Kalabri, kësaj radhe si profesor. Vizita ishte e lidhur me një veprimtari letrare kushtuar poetit arbëresh Vorea Ujko, të cilin profesor Vinca e kujton me cilësimin “poet bard”. Në këtë udhëtim e shoqëronin emra të shquar të kulturës shqiptare: Dritëro Agolli dhe bashkëshortja e tij, Sadija, profesor Jorgaqi dhe poeti Xhevahir Spahiu.
Ishte një takim në të cilin letërsia arbëreshe dhe ajo shqiptare gjendeshin në një hapësirë të përbashkët komunikimi, përmes respektit ndaj një poeti dhe një trashëgimie letrare që kapërcen kufijtë gjeografikë. Pas promovimit të veprës së Vorea Ujkos, grupi vizitoi shtëpinë e poetit në Frasnitë, ku u prit me përzemërsi nga nipi i tij, Janari (Genario), së bashku me familjen.
Më pas, takimi me Atë Antonio Belushin, një nga figurat e përkushtuara ndaj kërkimit dhe ruajtjes së trashëgimisë arbëreshe, i dha kësaj vizite një tjetër dimension. Belushi, që tërë jetën ia kishte kushtuar gjurmimit të “gjakut të shprishur”, u gëzua veçanërisht për praninë e mysafirëve. I emocionuar, iu drejtua motrës së tij, Rinës, me fjalët: “Këta janë më të mirët çë ka Shqipëria!”.
Një fjali e thjeshtë, por me peshë të veçantë emocionale, që pasqyronte respektin dhe afërsinë mes njerëzve të kulturës, të bashkuar nga një histori e përbashkët.
Kalabria do ta priste profesor Vincën edhe një herë tjetër.
Nga 6 deri më 9 nëntor 2026, ai u rikthye në Frasnitë për të marrë pjesë në konferencën shkencore kushtuar Atë Antonio Belushit, organizuar nga Qendra e Studimeve dhe Publikimeve Arbëreshe (QSPA) dhe Komuna e Frasnitës. Kësaj radhe, në këtë udhëtim e shoqëronte bashkëshortja e tij, Flutura.
Nëse vizita e parë ishte ajo e zbulimit dhe e kureshtjes rinore, ndërsa e dyta e përvojës profesionale dhe e takimeve letrare, rikthimi i tretë bartte edhe simbolikën e pjekurisë. Vetë Vinca e përshkruan këtë etapë me një shprehje arbëreshe: “në pjakëri”. Kjo fjalë, përtej kuptimit që lidhet me moshën, i jep udhëtimit një nuancë të veçantë njerëzore: atë të njeriut që rikthehet në vende të njohura me një përvojë tjetër jetësore, me kujtime të shumta dhe me një ndjeshmëri të formuar ndër vite.
Gjatë kësaj vizite pati shumë takime dhe vizita, por një vend të veçantë zuri pjesëmarrja në festën e madhe kushtuar Zef Serembes, të organizuar në Strigar. Këngët, vallet, recitimet dhe veshjet tradicionale, të veshura me krenari nga djemtë, vajzat dhe gratë arbëreshe, krijuan një atmosferë të jashtëzakonshme. Ishte një manifestim ku kultura nuk paraqitej si kujtim i largët, por si një realitet i gjallë, i përcjellë nga një brez te tjetri.
Në këtë pamje, letërsia e Serembes, kënga arbëreshe, arbërishtja dhe kostumet tradicionale bashkoheshin në një mozaik të pasur identitar. Kjo ishte dëshmi se trashëgimia kulturore nuk mbijeton vetëm përmes veprave të shkruara dhe dokumenteve historike, por edhe përmes njerëzve që vazhdojnë ta jetojnë, ta ruajnë dhe ta përcjellin atë.
Tri udhëtimet e Agim Vincës në Kalabri kanë kështu një domethënie që shkon përtej kronologjisë së tyre. Ato pasqyrojnë tri etapa të një jete të lidhur ngushtë me letërsinë dhe kulturën: studentin që zbulon nga afër botën arbëreshe, profesorin që merr pjesë në takime me personalitetet e kulturës shqiptare dhe arbëreshe, si dhe intelektualin që, në pjekurinë e jetës, rikthehet në një hapësirë tashmë të mbushur me kujtime dhe domethënie.
Pikërisht kjo vazhdimësi i jep rrëfimit të tij një vlerë të veçantë. Në një kohë kur marrëdhëniet kulturore shpesh reduktohen në veprimtari protokollare dhe takime formale, shembuj të tillë na rikujtojnë se lidhjet e mirëfillta kulturore ndërtohen përmes njohjes, respektit dhe interesimit të vazhdueshëm për trashëgiminë e përbashkët.
Kalabria mbetet aty, me De Radën, Seremben, arbërishten dhe kujtesën e gjallë të arbëreshëve. Ndërsa Agim Vinca, pas më shumë se gjysmë shekulli nga vizita e parë, i rikthehet kësaj bote, tashmë me tri udhëtime të shndërruara në një pjesë të rëndësishme të biografisë së tij intelektuale.
Postimi i plotë i profesor Vincës:
Për herë të tretë në Kalabri, mes vëllezërve të gjakut, gjuhës dhe kulturës.
Herën e parë kam qenë në vitin 1970 me kolegët e mi studentë të Letërsisë dhe dy pedagogë. Edhe sot më kujtohen fjalët: “Fjasmi si na!…”, që i dëgjonim në çdo hap. Ishte një përjetim i rrallë. Ato që i kishim mësuar në shkollë i shihnim me sy dhe i preknim me dorë: shtëpinë e De Radës në Maki, kolegjin e Shën Adrianit, ku dha mësim etj. Ja një fotografi nga ajo kohë.
Herën e dytë kam qenë në vitin 2004, tani si profesor. Ishte një takim elitar për një poet bard, Vorea Ujkon. Ishim bashkë me Dritëroin dhe të shoqen, Sadijen, me profesor Jorgaqin dhe Xhevon (Xhevahir Spahiun). Pas promovimit të veprës së Voreas, bëmë një vizitë në shtëpinë e poetit në Frasnitë, ku na priti me shumë përzemërsi i nipi Janari (Genario) me familjen, pastaj shkuam te Belushi, njeriu që tërë jetën brodhi pas “gjakut të shprishur”. Atë Ndoni u gëzua shumë dhe i tha të motrës, Rinës: “Këta janë më të mirët çë ka Shqipëria!”.
Dy fotografi nga kjo vizitë e para 22 viteve.
Dhe tani, nga data 6 deri më 9 nëntor, isha në Frasnitë, në konferencën shkencore kushtuar Atë Antonio Belushit, organizuar nga Qendra e Studimeve dhe Publikimeve Arbëreshe (QSPA) dhe komuna e Frasnitës.
Herën e parë shkova në Kalabri si djalë i ri, herën e dytë si burrë i pjekur, kurse tani, “në pjakëri”, si thonë arbëreshët, bashkë me time shoqe, Fluturën. Bëmë shumë vizita dhe patëm shumë takime. Vlen të përmendet posaçërisht pjesëmarrja në festën e madhe kushtuar Zef Serembes, organizuar në Strigar. Këngë, valle, recitime; djem, vajza e gra me kostume kombëtare. Një mrekulli!