TIRANË — Një nga kthesat më paradoksale gjeopolitike të Luftës së Ftohtë mbetet roli i diktatorit sovjetik, Josif Stalin, si mbrojtësi kryesor i sovranitetit të Shqipërisë përballë synimeve ekspansioniste të Jugosllavisë së Josip Broz Titos. Prishja e madhe Moskë–Beograd në qershor të vitit 1948 jo vetëm që e shpëtoi Shqipërinë nga shkrirja si “republikë e shtatë” jugosllave, por nxiti një varg ngjarjesh që përfshinë ndihma miliarda dollarësh nga Uashingtoni për Titon dhe falimentimin e mëvonshëm ekonomik të Jugosllavisë.
1. Mbrojtësi i papritur: Kthesa e qershorit 1948 dhe eliminimi i krahut pro-jugosllav
Në periudhën 1945–1947, fati shtetëror i Shqipërisë dukej i paracaktuar nga marrëveshjet ekonomike e ushtarake që e kishin kthyer Tiranën në një satelit të Beogradit. Megjithatë, përjashtimi i Jugosllavisë nga Kominformi më 28 qershor 1948 i dha Enver Hoxhës mburojën e nevojshme politike për ta shkëputur vendin nga influenca jugosllave.
Nga “gëlltitja” te mbrojtja: Dokumentet arkivore konfirmojnë se gjatë vizitës së udhëheqësit jugosllav Milovan Đilas (Milovan Gjilas) në Moskë në fillim të vitit 1948, Stalini i kishte thënë hapur se Jugosllavia mund ta “gëlltiste” Shqipërinë sipas dëshirës. Por kur Tito shfaqi shenja pavarësie, Stalini e ktheu Shqipërinë në një bastion anti-titist.
Spastrimi brutal i Koçi Xoxes: Me miratimin e drejtpërdrejtë të Stalinit, Hoxha nisi goditjen e krahut pro-Beogradit brenda Partisë së Punës. Ministri i Brendshëm, Koçi Xoxe — figura më e fuqishme pro-jugosllave — u arrestua në nëntor 1948 dhe u ekzekutua në maj 1949 pas një gjyqi demonstrativ.
Oazi ekonomiko-teknik sovjetik: Për të shmangur kolapsin e menjëhershëm pas ndërprerjes së marrëveshjeve me Beogradin, Moska zëvendësoi menjëherë kreditë, specialistët dhe furnizimet ushqimore jugosllave me ndihma të drejtpërdrejta sovjetike.
2. Pse e ndryshoi Stalini qëndrimin? Tri pikat e thyerjes me Titon
Ndryshimi i qëndrimit të Kremlin-it nuk lindi nga dashuria për Shqipërinë, por nga frika e Stalinit se Tito po ndërtonte një qendër të re të pavarur pushteti në Ballkan.
Projekti i Federatës Ballkanike: Tito po negocionte me Bullgarinë e Georgi Dimitrovit dhe Shqipërinë për krijimin e një Federate Ballkanike. Stalini e pa këtë bllok si një kërcënim të hapur ndaj monopolit sovjetik mbi Evropën Lindore.
Provokimi ushtarak në Korçë: Në janar të vitit 1948, Tito provokoi direkt Moskën duke u përpjekur të dërgonte dy divizione ushtarake jugosllave në territorin shqiptar (pranë Korçës) pa u konsultuar me Kremlin-in, me arsyetimin e mbrojtjes nga një pushtim i mundshëm grek. Stalini e cilësoi këtë si një akt të papranueshëm arbitrariteti ushtarak.
Sfida ndaj “Marrëveshjes së Përqindjeve”: Ndërsa Stalini respektonte “Marrëveshjen e Përqindjeve” të bërë me Winston Churchill-in në tetor 1944 (ku i njihej Britanisë ndikimi mbi Greqinë), Tito vazhdonte të dërgonte ndihma masive ushtarake për guerilët komunistë në Luftën Civile Greke (1946–1949) dhe kërkonte Triesten nga Italia, duke rrezikuar një përplasje të parakohshme me SHBA-në.
3. Motivimi i Titos: Pavarësia e fituar me gjak dhe refuzimi i modelit sovjetik
Vetë Tito kishte arsye të forta strukturore pse refuzoi t’i bindet diktatit të Moskës:
Legjitimiteti pa Ushtrinë e Kuqe: Ndryshe nga udhëheqësit e Polonisë apo Hungarisë që u vendosën nga tanket sovjetike, Lëvizja Antifashiste Partizane e Titos e çliroi Jugosllavinë me forcat e veta, gjë që i dha atij bazë të fortë popullore dhe ushtarake për të pretenduar politikë të jashtme autonome.
Refuzimi i shfrytëzimit ekonomik: Tito kundërshtoi krijimin e “Shoqërive të Përbashkëta Sovjetiko-Jugosllave” (kompani mikse si JUSTA apo JUSPAD), të cilat Moska i përdorte si mjete për nxjerrjen e lëndëve të para jugosllave me çmime shumë më të ulëta se ato të tregut botëror.
4. Doktrina Amerikane “Keeping Tito Afloat” dhe kostoja afatgjatë
Pasi u dëbua nga Blloku Lindor, Tito ndërmori një nga manovrat më të suksesshme gjeopolitike: qëndrimin në pushtet si komunist me financim nga Perëndimi.
Doktrina “Keeping Tito Afloat” (1949–1960): Presidenti amerikan Harry S. Truman dhe administrata e tij zbatuan me vetëdije strategjinë e mbajtjes së Titos në këmbë për të mbajtur një çarje strategjike në bllokun komunist. SHBA i dha Jugosllavisë miliarda dollarë përmes Aktit të Ndihmës Mbrojtëse dypalëshe (MDAP), si dhe përmes huave nga Banka Botërore dhe FMN-ja.
Prapaskena e konsumizmit jugosllav: Kjo ndihmë financiare i lejoi Jugosllavisë të zbusë kolektivizimin bujqësor, të hapë kufijtë për udhëtime pa viza në Perëndim dhe të krijonte një nivel konsumi që mungonte në Bllokun Sovjetik.
Tragjedia e borxhit (Fatura e viteve ’80): Ky model bazohej mbi borxhe. Në kohën e vdekjes së Titos në maj 1980, borxhi i jashtëm i Jugosllavisë kishte arritur në rreth 20 miliardë dollarë. Gjatë viteve ’80, kjo masë huash solli hiperinflacion (mbi 1,000%), krizë karburanti e ushqimesh, gjë që shkatërroi kohezionin federal dhe ushqeu nacionalizmet etnike që çuan në luftërat e përgjakshme të viteve ’90.
5. Mitet popullore përkundrejt realitetit historik
Marrëdhënia atipike e një shteti komunist që merrte para nga bankat kapitaliste perëndimore ushqeu një sërë teorish konspirative, të cilat historiografia i ka rrëzuar me dokumente:
Miti i “Llogarive Zvicerane” të Titos: Pas shpërbërjes së Jugosllavisë, Komisioni Ndërshtetëror i Sukcesionit midis republikave ish-jugosllave zhvilloi hetime të imtësishme financiare në bankat zvicerane e evropiane për të gjetur pasurinë e fshehur të Titos. Asnjë cent apo llogari sekrete private në emër të tij nuk u gjet kurrë; të gjitha fondet ishin pjesë e buxhetit shtetëror jugosllav.
Teoria e “Agjentit të Rothschildëve” dhe “Titos të Rremë”: Stili luksoz i jetesës së Titos (jahti Galeb, rezidencat në Brioni, kostumet e shtrenjta) dhe aftësia e tij për të luajtur pianon ushqyen teoritë populiste se ai nuk ishte punëtori kroat nga Kumroveci, por një aristokrat evropian ose agjent i fshehtë. Historiografia konfirmon se ky stil jetese ishte rezultat i kultit të individit të ndërtuar nga regjimi dhe i burimeve financiare që SHBA-ja dhe Perëndimi i dhanë hapur Beogradit si zonë tampon gjeopolitike./Korrespodenti