Mbi 4,500 xhami aktive shtrihen sot në të gjithë Ballkanin Perëndimor, duke formuar një rrjet masiv që dokumenton pesë shekuj të pranisë perandorake osmane, lëvizjet demografike dhe ringritjen pas-konfliktuale të rajonit. Sipas të dhënave të mbledhura nga bashkësitë fetare lokale dhe vëzhgimet e instituteve ndërkombëtare si Pew Research Center, ky rrjet i objekteve të kultit – i përqendruar kryesisht në Bosnjë-Hercegovinë, Kosovë, Shqipëri dhe Maqedoninë e Veriut – përfaqëson një nga dëshmitë më të qëndrueshme të arkitekturës islame në Evropë.
Dendësia më e madhe e këtyre objekteve gjendet në vatrat historike të popullsisë myslimane, ku Bosnjë-Hercegovina udhëheq me rreth 1,900 xhami, e ndjekur nga Kosova me rreth 800, Shqipëria me afro 740 deri në 800, si dhe Maqedonia e Veriut me rreth 700 objekte aktive. Prani me peshë specifike historike dhe demografike vërehet edhe në rajonin e Sanxhakut dhe Luginën e Preshevës në Serbi me mbi 200 xhami, si dhe në Malin e Zi me rreth 130 objekte, ku këto pika ndajnë të njëjtën hapësirë gjeografike me traditat e krishtera ortodokse, katolike dhe hebreje.
Përtej funksionit fetar, këto ndërtesa shërbejnë si një ditar i gjallë gjeopolitik nga shekulli i 14-të deri në fillim të shekullit të 20-të, duke pasqyruar një udhëkryq unik ku stili klasik osman, i ndikuar nga shkolla e kryearkitetit Mimar Sinan, u gërshetua me mjeshtërinë e ndërtuesve vendas ballkanikë. Ky ndikim i esnafëve shqiptarë dhe dibranë solli përshtatje të veçanta në përdorimin e gurit të gdhendur, tavanet e drurit dhe dekorimet e brendshme me motive bimore, siç dëshmohet në Xhaminë e Larme në Tetovë.
Disa prej këtyre komplekseve arkitektonike, duke përfshirë zonat e vjetra urbane si Çarshia e Shkupit, Baščaršija e Sarajevës, apo qendrat historike të Beratit dhe Gjirokastrës, mbrohen ose monitorohen nga UNESCO si pasuri të trashëgimisë botërore.
Një kapitull kritik i këtij rrjeti mbetet qëndrueshmëria dhe kujtesa kolektive përballë shkatërrimeve sistematike. Gjatë konflikteve të egra të viteve 1990 në Bosnjë dhe Kosovë, qindra objekte kulti u shkatërruan qëllimisht si pjesë e fushatave të spastrimit kulturor, siç ishte rasti i rrafshimit të Xhamisë Ferhadije në Banjallukë në vitin 1993, apo djegia e 218 xhamive në Kosovë gjatë viteve 1998–1999.
Një fat të ngjashëm shkatërrimi pësuan qindra xhami historike në Shqipëri gjatë fushatës antifetare të regjimit komunist në vitin 1967, ku shpëtuan vetëm pak monumente si Xhamia e Ethem Beut në Tiranë.
Në tre dekadat e fundit, përmes fondeve të komuniteteve lokale, ndihmës ndërkombëtare dhe investimeve nga agjencitë e restaurimit, pothuajse të gjitha këto objekte të shkatërruara janë rindërtuar gur pas guri sipas planeve origjinale.
Ky proces masiv i restaurimit në Evropën moderne ka bërë që ky rrjet masiv objektesh të mos përfaqësojë thjesht të shkuarën, por të dëshmojë vitalitetin e komuniteteve dhe qëndrueshmërinë e kujtesës së tyre kolektive në hartën e Ballkanit./Korrespodenti