Kur sheh sot strukturën urbane të Tiranës, vëren se nga të gjitha periudhat historike, nga ajo osmane te regjimi komunist e deri te zhvillimi i furishëm i dekadave të fundit, është pikërisht vizioni italian i viteve 1930–1940 ai që i dha kryeqytetit formën, dinjitetin dhe skeletin e tij më të qëndrueshëm.
Arkitekti dhe urbanisti italian Gherardo Bosio shërbeu si figura qendrore në modelimin e Tiranës moderne midis viteve 1939 dhe 1941, duke udhëhequr një transformim që nuk ishte thjesht estetik, por një mishërim i fuqisë së Perandorisë Italiane përmes racionalizmit arkitekturor dhe një autoriteti absolut të ushtruar mbi shpronësimet dhe pronat. Si drejtues i Zyrës Qendrore të Strehimit dhe Urbanistikës, një trupë elitare teknokratike e krijuar me dekret në tetor 1939 nën autoritetin e Nënsekretariatit të Shtetit për Çështjet Shqiptare, Bosio gëzonte fuqi të pakufizuar për të anashkaluar procedurat burokratike dhe për të ridizenjuar jo vetëm Tiranën, por edhe qytete të tjera si Durrësi, Vlora, Shkodra dhe Korça.
Për të zëvendësuar strukturën organike osmane, Bosio ritrajtoi kryeqytetin sipas një rrjeti romak të bazuar në një aks qendror, ku Bulevardi “Dëshmorët e Kombit”, i emërtuar fillimisht si Avenitë e Perandorisë, u kthye në shtyllën kurrizore veri-jug të të gjithë planit urbanistik, ndërsa Sheshi “Nënë Tereza”, dikur Piazza del Littorio, përbënte pikën përfundimtare jugore të këtij aksi. Megjithatë, Bosio nuk e fshiu plotësisht të shkuarën, por zgjeroi dhe ndërlidhi punimet e parardhësve të tij, duke integruar kuadrin fillestar të bulevardit të projektuar nga Armando Brasini në vitin 1925, si dhe kompleksin e ministrive neo-renascentiste rreth Sheshit Skënderbej të realizuar nga Florestano Di Fausto në fundin e viteve 1920. Vizioni i tij u jetësua përmes strukturave ikonike që mbeten pikat më të rëndësishme referuese të qytetit, si Casa del Fascio (sot Universiteti i Tiranës) me kullën e saj dominante, Godina e Kryeministrisë e ndërtuar si Pallati i Mëkëmbësisë, Hotel Dajti si standard i mikpritjes moderniste në Ballkan, Pallati i Brigadave i përfunduar nga vetë Bosio në vitin 1941 mbi bazamentet e nisura nga Giulio Bertè, si dhe fasada monumentale dhe kolonada e stadiumit origjinal “Qemal Stafa”, të cilat u çmontuan dhe u ruajtën më vonë si pjesë e stadiumit Air Albania.
Prapa këtij masterplani qëndronte një komandë e tërë teknike, ku Ferdinando Poggi, nipi i arkitektit fiorentin Giuseppe Poggi, shërbeu si dora e djathtë e Bosio-s dhe mbikëqyri zbatimin fizik në terren, i mbështetur nga specialistë si Giuseppe Paladini, Ivo Lambertini, Ferrante Orzali, si dhe Sergio Albertoni në Romë. Pas ndarjes nga jeta të Bosio-s në prill 1941, drejtimi i zyrës i kaloi Poggi-t, për t’u përpirë përfundimisht nga Ministria e Punëve Publike në vitin 1942 me përshkallëzimin e Luftës së Dytë Botërore. Përveç monumenteve, zyra e Bosio-s hartoi rregulloren e parë moderne të ndërtimit në vitin 1940, e cila zbatoi parimin e modernizimit përmes mbivendosjes, duke vendosur rregulla të rrepta gjeometrike, kufizime të lartësisë, përdorim të materialeve vendase si guri i Dajtit dhe tulla të prodhuara në vend, si dhe duke projektuar paralelisht një rrjet të integruar të ujësjellësit dhe kanalizimeve nën akset e reja.
Qyteti u nda ligjërisht në zona klasore, ku pjesa jugore u rezervua për vilat e borgjezisë së lartë, ndërsa zonat veriore dhe perëndimore u caktuan për punëtorët përmes lagjeve të planifikuara si Villaggio Littorio, Lapraka dhe Tirana e Re, duke evoluar nga tipologjitë me dy apartamente për kat drejt blloqeve kolektive me korridore dypunëshe dhe hapësira tregtare në katin përdhes.
Pas vitit 1944, regjimi komunist i Enver Hoxhës përmbysi konceptin socio-ekonomik duke shtetëzuar vilat e elitës për t’i kthyer në Bllokun e mbyllur të udhëheqjes, duke rindarë apartamentet e Villaggio Littorio mes familjeve proletare dhe duke zëvendësuar projektimet me blloqe të parafabrikuara betoni të stilit sovjetik dhe kinez. Pas vitit 1991, ngjeshja e mbingarkuar hapësinore solli fenomenin kaotik të “shtesave” private dhe mbivendosjeve pa plan mbi fasadat ekzistuese.
Megjithatë, ndryshe nga këto ndërhyrje të mëvonshme, projekti i Bosio-s dhe Poggi-t dëshmoi një përkujdesje të rrallë për proporcionalitetin, dritën, gjelbërimin dhe dinjitetin e hapësirës publike, duke lënë pas një trashëgimi urbanistike që sfidon kohën dhe dëshmon se si u hodhën themelet e Tiranës moderne./Korrespodenti