Një yll gjigant, të paktën 33 herë më masiv se Dielli dhe rreth 30 milionë vite dritë larg Tokës, ka mahnitur astronomët me një sjellje të pazakontë: për më shumë se një dekadë, ai rrit papritur ndriçimin dhe më pas zbehet, duke përsëritur të njëjtin fenomen afërsisht çdo 113 ditë. Tani, vëzhgimet e reja me Observatorin e Rrezeve X Chandra të NASA-s kanë zbuluar shkakun e këtij misteri: një objekt qiellor i fshehur, që mund të jetë një vrimë e zezë ose një yll neutronik, i cili tërheq vazhdimisht materie nga ylli gjigant.
Zbulimi, i publikuar më 9 nëntor 2026 nga NASA, përbën herën e parë që astronomët kanë identifikuar rrezatim X nga një yll i kësaj klase shpërthimesh, si dhe rastin e parë ku një yll i tillë rezulton të ketë një shoqërues të mundshëm të këtij lloji.
Ylli, i njohur me emrin AT 2016blu, ndodhet në galaktikën spirale NGC 4559. Sipas vlerësimeve astronomike, masa e tij është të paktën 33 herë më e madhe se masa e Diellit. Ai i përket një kategorie yjesh të njohur si variabla të kaltër të ndritshëm (Luminous Blue Variables), të cilët karakterizohen nga masa të mëdha, temperatura të larta dhe ndryshime të konsiderueshme të ndriçimit.
Një shoqërues i padukshëm që i merr materie yllit
Sipas shpjegimit të studiuesve, shkaku i këtij fenomeni lidhet me lëvizjen e dy objekteve në një orbitë eliptike. Objekti shoqërues, i cili mund të jetë një vrimë e zezë me masë yjore ose një yll neutronik, afrohet periodikisht me yllin gjigant dhe tërheq një pjesë të materies që ai nxjerr në hapësirë.
Kur të dy objektet arrijnë pikën më të afërt të orbitës, një pjesë e kësaj materieje kapet nga objekti kompakt dhe fillon të rrotullohet rreth tij me shpejtësi jashtëzakonisht të mëdha. Gjatë këtij procesi, materia nxehet në temperatura ekstreme, deri në miliona gradë, duke prodhuar rrezatim të fuqishëm në rrezet X.
Ky rrezatim ngroh edhe gazin e dendur që rrethon sistemin, i cili më pas lëshon dritë të dukshme. Pikërisht ky proces shpjegon rritjen e papritur të ndriçimit të yllit, të cilën astronomët e kanë vëzhguar për vite me radhë.
27 shpërthime të regjistruara që nga viti 2012
Astronomët kanë identifikuar të paktën 27 episode të tilla të rritjes së ndriçimit të AT 2016blu, gjatë periudhës 2012–2026. Analizat tregojnë se këto episode përsëriten afërsisht çdo 113 ditë, megjithëse intensiteti, kohëzgjatja dhe forma e tyre nuk janë gjithmonë të njëjta.
Fillimisht, sjellja e këtij ylli ishte e vështirë për t’u shpjeguar, pasi shpërthimet e tij i ngjanin një supernove, fenomenit që ndodh kur një yll masiv arrin fundin e jetës dhe pëson një shpërthim katastrofik.
Megjithatë, fakti që AT 2016blu vazhdonte të mbijetonte pas çdo episodi tregonte se nuk bëhej fjalë për një supernovë të zakonshme. Për këtë arsye, astronomët e klasifikojnë atë si një “supernovë mashtruese” (Supernova Impostor), një emërtim që përdoret për shpërthime yjore jashtëzakonisht të ndritshme, të cilat ngjajnë me supernovat, por nuk e shkatërrojnë yllin.
Të dhënat e Chandra-s zbuluan atë që teleskopët optikë nuk mundën ta shihnin
Për të identifikuar shkakun e fenomenit, ekipi ndërkombëtar i studiuesve përdori Observatorin e Rrezeve X Chandra të NASA-s, i cili është projektuar për të zbuluar rrezatimin X nga objektet më energjike të universit.
Sfida kryesore ishte përcaktimi i momentit të duhur për vëzhgimin, pasi astronomët duhej ta kapnin yllin pikërisht gjatë një prej episodeve të rritjes së ndriçimit. Për këtë qëllim, ata bashkërenduan vëzhgimet optike me teleskopë të ndryshëm, përfshirë Katzman Automatic Imaging Telescope, si dhe rrjetin Las Cumbres Observatory.
Në fushatën e monitorimit u përfshinë edhe më shumë se 30 astronomë amatorë, të cilët ndihmuan në ndjekjen e vazhdueshme të ndryshimeve të ndriçimit të yllit.
Kur vëzhgimet treguan se AT 2016blu kishte hyrë në një fazë të re shpërthimi në mars të vitit 2026, u aktivizua programi i posaçëm i Chandra-s për vëzhgimin e ngjarjeve të papritura astronomike.
Rezultatet ishin domethënëse. Të dhënat treguan se gjatë shpërthimit, emetimi i rrezeve X ishte të paktën 100 herë më i fuqishëm sesa në vëzhgimet arkivore të viteve 2001 dhe 2002, përpara se të fillonin shpërthimet e përsëritura.
Ky sinjal i fuqishëm përbën dëshminë kryesore që mbështet praninë e një objekti kompakt, i cili tërheq materie nga ylli gjigant.
Një zbulim që mund të ndihmojë në kuptimin e jetës dhe vdekjes së yjeve
Përtej shpjegimit të sjelljes së AT 2016blu, zbulimi mund të ndihmojë astronomët të kuptojnë më mirë një kategori të rrallë objektesh të njohura si burime ultra të ndritshme të rrezeve X (Ultraluminous X-ray Sources – ULX).
Këto burime karakterizohen nga emetime jashtëzakonisht të fuqishme të rrezeve X dhe ende nuk janë kuptuar plotësisht. Shkencëtarët mendojnë se disa prej tyre përmbajnë vrima të zeza, ndërsa të tjerat mund të kenë në qendër yje neutronikë.
AT 2016blu është mjaftueshëm i ndritshëm në rrezet X për t’u klasifikuar si kandidat i kësaj kategorie. Vëzhgimet e reja sugjerojnë se mund të ekzistojë një lidhje mes këtyre burimeve të fuqishme të rrezatimit dhe sistemeve yjore që përjetojnë shpërthime të përsëritura.
Studiuesit shpresojnë se studimi i këtij sistemi do të ndihmojë gjithashtu në shpjegimin e ndryshimeve të dhunshme që pësojnë disa yje masivë përpara se të përfundojnë jetën e tyre në një shpërthim supernove.