Dokumentet historike dhe arkivat e shtypit ndërkombëtar vazhdojnë të ofrojnë dëshmi të vyera mbi realitetin demografik dhe gjuhësor të Ballkanit në fund të shekullit XIX dhe fillim të shekullit XX. Një shembull i qartë është shkrimi i botuar më 31 gusht 1901 në gazetën amerikane The Minneapolis Journal, me titull “Greqisht nuk flitet: Gjendje e veçantë e punëve pranë Athinës”, i cili sjell në vëmendje shkallën e lartë të përdorimit të gjuhës shqipe në periferinë e kryeqytetit grek të asaj kohe.
Artikulli dokumenton ngjarjen e fshatit Salesi (sot Avlonas), ku një mësuese e sapoemëruar u detyrua t’i kërkonte Ministrisë së Arsimit përkthyes nga gjuha shqipe, pasi as fëmijët dhe as prindërit e tyre nuk kuptonin asnjë fjalë greqisht. Ky raportim i gazetarisë amerikane të kohës pasqyron dualitetin e fortë që karakterizoi Greqinë përgjatë shekullit XIX: një shtet me elitë administrative grekfolëse, por me një popullsi të gjerë rurale rreth kryeqytetit që jetonte, mendonte dhe fliste shqip (arvanitika).
Artikulli i korrespondentit amerikan nga terreni përshkruante me habi se si gjuha zyrtare e shtetit të ri grek nuk kishte depërtuar ende plotësisht në periferinë e kryeqytetit. Me marrjen e detyrës, mësuesja zbuloi se për nxënësit dhe familjet e tyre greqishtja ishte një gjuhë e huaj, dhe e vetmja gjuhë që ata flisnin ishte shqipja. Gazeta shtonte më tej se, ndonëse ishte një gjë e zakonshme që fshatarët e Greqisë kontinentale të përdornin shqipen si gjuhën e tyre kryesore, rasti i Salesit përbënte një shqetësim për autoritetet pikërisht për shkak të afërsisë gjeografike me Athinën.
)
Fshati Salesi (i njohur historikisht edhe si Kakosalesi) që përmendet në artikull, nuk ekziston më me këtë emër në hartat moderne. Në vitin 1927, në kuadër të një fushate shtetërore për ndryshimin e toponimeve me origjinë shqipe, sllave apo turke, fshati u pagëzua zyrtarisht me emrin Avlonas. Ky proces preku një pjesë të madhe të rajonit të Atikës (rrethinat e Athinës), i cili historikisht ishte i populluar dendur nga arvanitët (shqiptarët ortodoksë të vendosur aty mes shekujve XIII-XV). Gjurmët e këtij realiteti demografik dëshmohen nga emrat e vjetër të zonave që sot janë pjesë e metropolit athinas, si Liopesi që u bë Paiania, Menidi që sot quhet Acharnes, Hasia që u pagëzua Fyli, apo Kriekouki (Kryekuq) që sot mban emrin Erythres.
Përpara se shteti grek të zbatonte asimilimin gjuhësor përmes sistemit shkollor dhe ushtrisë, prania e shqipes rreth Athinës ndikonte dukshëm edhe në proceset politike. Përgjatë shekullit XIX, politikanët grekë që kandidonin për deputetë në zonat e Atikës dhe Boeotisë detyroheshin t’i shtypnin fletëpalosjet e tyre elektorale në dy gjuhë: greqisht dhe shqip (të shkruar me alfabet grek), pasi kjo ishte e vetmja mënyrë për të komunikuar me votuesit ruralë.
Këtë realitet e mbështesin edhe shkrimet e historianit të njohur skocez George Finlay, i cili jetoi në Athinë gjatë asaj periudhe. Ai shënonte në veprat e tij se kolonët shqiptarë përbënin popullsinë dominuese në të gjithë Atikën dhe Megarinë, me përjashtim të vetë qendrave urbane të Athinës dhe Megarës. Ky ndikim reflektohej edhe në faktin se figura qendrore të Revolucionit Grek të vitit 1821, si Bubulina, Miaouli, Botsari e Xhavella, ishin me origjinë arvanitase, ndërsa shqipja mbeti një gjuhë e përdorur gjerësisht jozyrtarisht brenda Marinës Luftarake Greke deri në fillim të shekullit XX, ku urdhërat e shpejtë nëpër anije jepeshin shpesh në arvanitika.
Telegrafimi emergjent i mësueses në vitin 1901 dhe dërgimi i menjëhershëm i përkthyesve nga Ministria e Arsimit dëshmojnë fillesat e një politike të organizuar institucionale. Përballë këtij realiteti gjuhësor, shteti grek përdori përkthyesit si një urë kalimi të përkohshme për të futur gjuhën e re zyrtare (Katharevousa) në komunitetet shqipfolëse. Ky arsimim i detyrueshëm, i ndjekur më pas nga shërbimi ushtarak dhe politikat demografike përgjatë shekullit XX, bëri që gjuha greke ta zëvendësonte gradualisht shqipen në këto rajone, duke e kthyer arvanitiken e sotme në një dialekt në rrezik zhdukjeje. Artikulli i vitit 1901 mbetet një dëshmi e dokumentuar e periudhës përpara se ky transformim gjuhësor të përfundonte plotësisht./Korrespodenti
