AKADEMIK. PROF ANASTAS ANGJELI
Në qendër të politikës ekonomike e tregtare që prej fillimit të Presidencës ‘Trump 2’ u vendos politika e re e tarifave në marrëdhëniet me thuajse të gjithë partnerët tregtar të SHBAsë. Edhe pse kjo politikë e re zgjati disa muaj, pasi u pezullua nga organet e drejtësisë amerikane, ajo dha sinjalet e ndryshimit dhe reformimit të një politike tarifore e tregtare jo vetëm të SHBA-së me partnerët e vet ndërkombëtarë, por edhe të marrëdhënieve tregtare e tarifave ndërkombëtare dhe të politikave të pandryshuara për 80 vjet të OBT. Presidenti Trump, pavarësisht pezullimit të masave të reja tarifore të shpallura në fillim, iu rikthye vazhdimit të kësaj politike, mbi një bazë të re ligjore e kushtetuese, tashmë vështirë të kundërshtueshme dhe…
“LUFTA”E TARIFAVE RIFILLOI
Më 23 korrik 2026, administrata e Presidentit Donald Trump shpalli një valë të re dhe të gjerë tarifash, nga 10% deri në 12.5%, mbi importet e ardhura nga 60 partnerë tregtarë të Shteteve të Bashkuara, duke prekur praktikisht 99% të të gjitha mallrave që hyjnë në vend. Vendimi hyri në fuqi në mesnatën e së premtes, 24 korrik, në të njëjtën orë kur skadoi tarifa e përgjithshme e përkohshme prej 10% që Trump kishte vendosur disa muaj më parë. Nuk bëhet fjalë thjesht për një masë të re proteksioniste, por për një kapitull të tretë në përpjekjen e vazhdueshme të presidentit amerikan për të rindërtuar një regjim tarifor global.
Ajo çka e dallon këtë raund tarifash nga përpjekjet e mëparshme të Trump është themeli i tij juridik. Ndryshe nga tarifat “reciproke” të shpallura në prillin e vitit 2025 , të njohura si “Dita e Çlirimit”, të cilat u mbështetën në kompetencat e emergjencës ekonomike (IEEPA) dhe u shfuqizuan nga Gjykata e Lartë më 20 shkurt 2026, tarifat e reja mbështeten në Nenin 301 të Ligjit të Tregtisë të vitit 1974. Ky nen i jep presidentit të drejtën të veprojë kundër vendeve që gjenden fajtore për praktika tregtare “të padrejta”, “të paarsyeshme” ose diskriminuese, një bazë ligjore konsiderueshëm më e qëndrueshme dhe më e vështirë për t’u kundërshtuar në gjyq, pasi Neni 301 ka mbijetuar tashmë sfida të tjera gjyqësore në të kaluarën.
Pas humbjes në Gjykatën e Lartë, administrata kishte reaguar duke thirrur Nenin 122 të po të njëjtit ligj, që i lejoi vendosjen e një tarife globale të përkohshme prej 10%, por vetëm për 150 ditë, një afat që skadonte pikërisht më 24 korrik 2026. Ishte pra ky “kufi kohor” ligjor dhe jo ndonjë vendim politik i papritur, që e vuri administratën në presion për të gjetur një zgjidhje më të qëndrueshme para se muri i saj tarifor të shembej krejtësisht. Zyrtarisht, administrata e justifikon këtë valë tarifash me argumentin se 60 ekonomitë e synuara kanë dështuar të vendosin ose zbatojnë siç duhet ndalime mbi importet e prodhuara me punë të detyruar. Përfaqësuesi Tregtar i SHBA-ve, Jamieson Greer, e mbrojti masën me fjalë të forta: “Shtetet e Bashkuara kanë pasur një ndalim ligjor për importet e punës së detyruar për gati një shekull dhe e zbatojnë me rigorozitet. Është koha që partnerët tanë tregtarë të bëjnë të njëjtën gjë”. Greer shtoi se veprimi “do të nisë të korrigjojë atë që është njëkohësisht një shkelje e të drejtave të njeriut dhe një praktikë tregtare shtrembëruese, për të përmirësuar mirëqenien e punëtorëve kudo në botë”.
Megjithatë, natyra vërtet strategjike e këtij hetimi bëhet e dukshme kur shihet lista e vendeve të prekura. Kjo listë përfshin jo vetëm vende në zhvillim të Jugut Global, por edhe aleatë tradicionalë të ngushtë të SHBA-ve si Bashkimi Evropian, Mbretëria e Bashkuar, Kanadaja, Japonia dhe Zelanda e Re. Kjo gjerësi e mbulimit, që prek pothuajse çdo partner tregtar madhor, sugjeron se çështja e punës së detyruar funksionon më shumë si mjet ligjor për të krijuar një kornizë të përgjithshme tarifash, sesa si një politikë e synuar specifikisht kundër shkeljeve të të drejtave të punëtorëve. Tarifat e reja janë të ndara në dy shkallë. Vendet që konsiderohen se kanë ndërmarrë disa hapa ose kanë bërë angazhime konkrete kundër punës së detyruar, përfshirë Kanadanë, Meksikën, Mbretërinë e Bashkuar dhe Bashkimin Evropian, përballen me tarifën më të ulët, prej 10%. Vendet e vlerësuara si më pak të rrepta në zbatim, grup që përfshin ekonomi të mëdha si Kina, Japonia, India, Koreja e Jugut dhe Zvicra, do të paguajnë tarifën më të lartë, prej 12.5%. Në grupin e parë, me tarifë 10%, bëjnë pjesë gjithashtu Argjentina, Bangladeshi, Kamboxhia, Ekuadori, Salvadori, Guatemala, Honduras-i, Indonezia, Jordania, Malajzia, Pakistani, Sri Lanka dhe Trinidad e Tobago, vende për të cilat Uashingtoni thotë se kishin ndalime ose plane ligjore kundër punës së detyruar, por nuk i zbatonin sa duhet ato. Në grupin e dytë, me tarifë 12.5%, përfshihen edhe 38 vende të tjera, mes tyre Vietnami, i cili këtë javë nxori një dekret të ri me rregulla më të detajuara kundër importeve me punë të detyruar, dhe Kina, të cilën Uashingtoni e akuzon për mbajtjen e minoriteteve uigure në kampe pune, akuzë që Pekini e mohon prerazi.
Ky diferencim, sipas analistëve, nuk pasqyron thjesht performancën reale të secilit vend në luftën kundër punës së detyruar, por edhe marrëdhëniet ekzistuese tregtare të SHBA-ve me secilin partner. Japonia, Koreja e Jugut dhe Tajvani, për shembull, përfituan njëfarë “krediti” për shkak të marrëveshjeve dypalëshe ekzistuese me Uashingtonin, çka ndikoi që norma efektive e tarifave amerikane të rritej vetëm lehtë — në rreth 10.7%, në vend të 11.1% siç ishte parashikuar fillimisht.
Për të zbutur ndikimin ekonomik të kësaj vale tarifash dhe për të mbajtur parasysh shqetësimet e brendshme lidhur me çmimet e larta pak muaj para zgjedhjeve të mesmandatit, administrata parashikoi një sërë përjashtimesh të rëndësishme. Mallrat që tashmë mbulohen nga tarifa sektoriale ekzistuese, si çeliku, alumini, automobilat dhe produktet farmaceutike, nuk preken nga masat e reja. E njëjta gjë vlen edhe për mallrat që kualifikohen sipas Marrëveshjes SHBA-Meksikë-Kanada (USMCA), të cilat përbëjnë rreth një të pestën e të gjitha importeve amerikane, si dhe për disa kategori specifike si nafta, gazi, plehrat kimike dhe një pjesë e produkteve bujqësore.
Lista e përjashtimeve u zgjerua edhe më shumë krahasuar me draftin fillestar: rreth 471 produkte të reja u shtuan në listën e përjashtimeve në momentin e fundit, përfshirë aeroplanët dhe pjesët e tyre, si dhe mineralet kritike. Një rast domethënës është ai i diamanteve të lëmuara: përjashtimi për to, i cili kishte rënë pas vendimit të Gjykatës së Lartë në shkurt, u rikthye, një lajm i mirëpritur veçanërisht nga sektori i diamanteve në Antwerp të Belgjikës, që në vitin 2024 eksportoi diamante të lëmuara në vlerë 2.1 miliardë dollarë drejt tregut amerikan.
Për t’u dhënë kohë kompanive importuese të përshtaten, administrata parashikoi gjithashtu një periudhë kalimtare “faljeje”: mallrat që ndodhen tashmë në transit drejt SHBAve përjashtohen nga tarifat e reja deri në mesnatën e 28 korrikut 2026.
CILAT ISHIN REAGIMET DHE NDIKIMET?
Reagimet e partnerëve tregtarë ndaj vendimit amerikan kanë qenë të përziera, duke shkuar nga protesta të hapura deri te pranimi pragmatik. Bashkimi Evropian mbajti një ton të matur: një zëdhënës i Komisionit Evropian tha se Bashkimi “e vëren pozitivisht faktin se ky rezultat është në linjë me angazhimet tarifore të rëna dakord në Deklaratën e Përbashkët BE-SHBA”, duke shtuar se kjo krijon “vrull pozitiv” për të vazhduar bisedimet për përjashtime të tjera tarifore. Negociatori i tregtisë i BE-së, Ignacio Garcia Bercero, konfirmoi se Uashingtoni kishte kërkuar t’i respektojë detyrimet tarifore të marrëveshjes BE-SHBA, por paralajmëroi se një hetim i dytë, mbi “tejkapacitetin industrial,” pritet të sjellë tarifa shtesë për BE-në, Kinën, Indinë, Japoninë, Korenë e Jugut dhe Zvicrën.
Franca shprehu skepticizëm ligjor por pranoi realitetin praktik: ministri i Tregtisë, Nicolas Forissier, tha se, ndonëse baza ligjore e vendimit ngre pikëpyetje, tarifat e reja të paktën u japin bizneseve më shumë qartësi për planifikim. Zvicra, ndonëse hodhi poshtë akuzat mbi punën e detyruar, pranoi se Uashingtoni po respektonte kufijtë tariforë të rënë dakord më herët, në rastin e saj deri në 12.5%.
Britania e trajtoi lajmin si pozitiv: një zëdhënës i qeverisë britanike deklaroi se “marrëveshja jonë me SHBA-në mbetet në fuqi, dhe sot shohim një përmirësim të kushteve tona tregtare, me tarifa zero për uiskin dhe teknologjinë mjekësore.” Oda e Tregtisë Britanike e cilësoi pamjen si “të përzier” — duke përshëndetur heqjen e tarifave për uiskin dhe një normë më të ulët se konkurrentët për çelikun, por duke vënë në dukje humbjen e avantazhit krahasues ndaj Bashkimit Evropian në disa kategori të tjera mallrash.
Në anën tjetër të spektrit, Kina deklaroi se “kundërshton të gjitha tarifat unilaterale”, duke shtuar se luftërat tregtare “nuk i shërbejnë interesave të asnjë pale”. Zyrtarë të administratës ‘Trump’ kanë njoftuar homologët kinezë për qëllimin e tyre për ta rikthyer tarifën mbi mallrat kineze deri në 20%, një nivel i rënë dakord në marrëveshjen e armëpushimit tregtar me presidentin Xi Jinping në nëntor 2025, pa e kaluar atë kufi. Përpara vendimit të së premtes, tarifa kineze kishte rënë në 10%, pa llogaritur tarifën shtesë prej 25% të vendosur mbi produktet industriale gjatë mandatit të parë të Trump.
Australia dhe Brazili i cilësuan të dyja tarifat e reja si “të pajustifikuara” dhe njoftuan se do të kërkojnë heqjen e tyre. Norvegjia tha se nuk ekziston “asnjë bazë” për vendosjen e tarifave. Kanadaja, e cila pak ditë më parë ishte prekur edhe nga tarifa të tjera mbi mallra në vlerë 20 miliardë dollarë, dha një përgjigje më të matur: ministri kanadez përgjegjës për tregtinë me SHBA-në, Dominic LeBlanc, tha se vendi i tij “do të vazhdojë të bashkëpunojë në mënyrë konstruktive me Shtetet e Bashkuara për këtë çështje, si dhe për çështje të tjera të pazgjidhura, në javët në vazhdim, për të mirën e ndërsjellë të qytetarëve tanë”. Ndikimi i drejtpërdrejtë i tarifave në tregjet financiare u vlerësua si i kufizuar në ditën e shpalljes: yield-et e bonove thesarit u ngritën lehtësisht, pasi tarifat rrisin rrezikun inflacionist, por vëmendja kryesore e tregjeve ishte e përqendruar te konflikti në Lindjen e Mesme dhe jo te vendimi tregtar amerikan. Kelly Ann Shaw, e cila ishte këshilltare e Shtëpisë së Bardhë për çështje tregtare në mandatin e parë të Trump dhe tani punon si avokate, e përmblodhi kështu situatën: “Mendoj se kjo është më shumë ruajtje e status quo-s në aspektin e ndikimit ekonomik”, duke vënë në dukje se ndryshimet kryesore ishin shtimi i rreth 471 produkteve në listën e përjashtimeve.
Por efektet e muajve të fundit të politikës tarifore po ndihen tashmë në xhepat e amerikanëve të zakonshëm. Sipas një studimi të Bankës Federale Rezervë të Dallasit, publikuar në maj, inflacioni bazë vjetor arriti në 3.2% në mars 2026, niveli më i lartë i regjistruar në tre vjet, një rritje që ekonomistët e Fed-it ia atribuojnë drejtpërsëdrejti kostove të shtuara nga tarifat. Sipas llogaritjeve të tyre, pa këto tarifa, inflacioni do të ishte rreth 0.8 pikë përqindjeje më i ulët, pra rreth 2.3%. Një raport i ‘Tax Foundation’ nga shkurti 2026 vlerëson se tarifat e vendosura gjatë vitit do të kushtojnë familjeve amerikane mesatarisht 700 dollarë shtesë. Të dhëna të Fed-it të Nju Jorkut treguan se 47% e kompanive të shërbimeve dhe 44% e prodhuesve planifikojnë rritje të mëtejshme çmimesh për shkak të tarifave, disa prej tyre që në gjashtë muajt e ardhshëm — shenjë se efektet e këtij “muri tarifor” ende nuk kanë përfunduar të kalojnë tek konsumatori final. Analiza më e thelluar e këtij episodi zbulon një model të qartë të sjelljes së administratës ‘Trump’ përballë kufizimeve gjyqësore. Kur Gjykata e Lartë i shfuqizoi tarifat “reciproke” në shkurt 2026, reagimi i menjëhershëm i administratës nuk ishte tërheqja, por kërkimi i shpejtë i një baze ligjore alternative, fillimisht përmes Nenit 122, dhe tani, në mënyrë më të qëndrueshme, përmes Nenit 301. Kjo strategji dyshe, përdorimi i kompetencave “të vjetra” dhe të testuara paralelisht me eksperimentimin me autoritete “të reja” e më pak të sprovuara, pasqyron një përkushtim të qëndrueshëm ndaj idesë së “murit tarifor”, pavarësisht pengesave institucionale. Ekonomistja e Columbia Business School, Laura Veldkamp, e ka përmbledhur këtë dinamikë në mënyrë të prerë: “Kjo duket qartazi si një justifikim për të ringjallur tarifat origjinale nën një maskë tjetër.” Fakti që administrata zgjodhi të mbështetet në një çështje me përmbajtje morale të fortë, pra punën e detyruar, në vend të një argumenti thjesht ekonomik, sugjeron edhe një kalkulim politik: është më e vështirë, retorikisht dhe ligjërisht, të kundërshtosh publikisht një masë të paraqitur si mbrojtje e të drejtave të njeriut, sesa një tarifë e justifikuar thjesht me interesa proteksioniste. Historia, megjithatë, nuk mbaron këtu. Paralelisht me këtë valë tarifash, USTR-ja po zhvillon një hetim të veçantë mbi 16 ekonomi, që përbëjnë rreth 70-75% të importeve amerikane, lidhur me akuza për “tejkapacitet industrial”, një çështje që prek drejtpërdrejt Kinën dhe rivalët e saj rajonalë në prodhimin industrial. Nëse ky hetim çon në tarifa shtesë, siç e presin shumë analistë, kjo do të përbënte hallkën e tretë të një strategjie që synon të restaurojë, në mënyrë graduale por të qëndrueshme, gjerësinë e regjimit tarifor që ekzistonte para vendimit të Gjykatës së Lartë. Shumica e vëzhguesve, sidoqoftë, presin që kjo hallkë e re të mos aktivizohet përpara zgjedhjeve të mesmandatit, duke pasqyruar ndjeshmërinë politike të administratës ndaj efekteve inflacioniste të tarifave në një vit elektoral. Përtej efekteve të menjëhershme mbi çmimet dhe marrëdhëniet dypalëshe, kjo valë tarifash lidhet edhe me dinamika më të gjera, që prekin njëkohësisht politikën e brendshme amerikane dhe arkitekturën e vetë tregtisë globale. Në planin e brendshëm, tarifat mbeten një nga shtyllat kryesore të agjendës ekonomike të administratës ‘Trump’, por zbatimi i tyre po ndodh në një kontekst politik gjithnjë e më të ndjeshme. Sondazhet e fundit tregojnë se një pjesë e konsiderueshme e amerikanëve po shprehin shqetësim për ndikimin e tarifave te çmimet e përditshme, ndërsa studime si ai i Yale Budget Lab vlerësojnë se çmimi i mallrave të qëndrueshme është rritur me rreth 3.8% brenda 13 muajve, pjesërisht si rezultat i politikave tarifore. Kjo krijon një ekuilibër delikat përpara zgjedhjeve të mesmandatit: qeveria kërkon të ruajë linjën e saj proteksioniste, njëkohësisht duke ndjekur me kujdes efektin që ajo mund të ketë te opinioni publik. Në këtë dritë kuptohet edhe kalendari i hetimit të dytë, mbi “tejkapacitetin industrial,” që shumë analistë e presin të mos aktivizohet përpara nëntorit. Në planin ndërkombëtar, implikimet janë edhe më të gjera se vetë shifrat e tarifave. Drejtoresha e Përgjithshme e Organizatës Botërore të Tregtisë (OBT), Ngozi Okonjo-Iweala, e ka përshkruar periudhën aktuale si një nga rishikimet më të mëdha të rregullave tregtare globale në 80 vitet e fundit, duke theksuar se pjesa e tregtisë botërore që zhvillohet sipas parimit të “kombit më të favorizuar” të OBT-së ka rënë nga rreth 80% në rreth 72%. Në konferencën ministrore të OBT-së në Kamerun, në mars 2026, ajo vlerësoi se sistemi multilateral i njohur deri tani po kalon një transformim të thellë dhe të vështirë për t’u kthyer mbrapsht. Kjo pasqyron një prirje më të gjerë drejt rishikimit të rregullave që kanë udhëhequr tregtinë globale prej krijimit të OBT-së në vitin 1995. Një element që e plotëson këtë pamje është përdorimi i tarifave si instrument presioni apo pse jo, ndëshkimi, ndaj vendimeve konkrete të politikës së jashtme dhe jo thjesht si mjet i orientuar nga tregtia. Në disa raste të fundit, administrata amerikane i ka lidhur haptazi tarifat me qëndrimin e një vendi ndaj çështjeve që Uashingtoni i konsideron prioritare. Kështu, importet nga India u ngarkuan me një tarifë shtesë prej 25%, e justifikuar drejtpërdrejt me blerjet e naftës ruse nga ky vend, ndërsa Brazilit iu vendos një tarifë prej 50% e lidhur haptazi me gjyqin ndaj ish-presidentit Jair Bolsonaro. Në një rast tjetër, gjatë periudhës së luftës në Iran në pranverën e vitit 2026, Presidenti Trump kërcënoi me tarifa prej 50% çdo vend që do të furnizonte Teheranin me armatim, si mjet për të izoluar ekonomikisht partnerët e mundshëm të Iranit. Kolumbisë, nga ana tjetër, i kërcënon tarifa fillimisht për shkak të mosbashkëpunimit në çështjen e migracionit, e më vonë për qëndrimin e saj ndaj Venezuelës. Këto shembuj tregojnë se, përtej logjikës klasike të mbrojtjes tregtare, tarifat po shërbejnë gjithnjë e më shumë si një formë e diplomacisë koercitive: një mjet për të shpërblyer ose ndëshkuar vendet sipas afërsisë a largësisë së tyre me pozicionet e Uashingtonit në çështje të politikës së jashtme, jo vetëm sipas peshës së tyre në bilancin tregtar amerikan.
Një pasojë e dukshme e këtij ambienti është rritja e kujdesit mes vendeve tregtare ndaj marrëveshjeve me Uashingtonin, pasi ndryshimet e njëpasnjëshme të bazës ligjore të tarifave (nga IEEPA tek Neni 122 dhe tani Neni 301) kanë krijuar një klimë paqartësie. Në përgjigje, shumë ekonomi po diversifikojnë rrjetin e tyre tregtar. Kina, për shembull, po zgjeron rrjetin e saj me rreth 20 marrëveshje të reja tregtare të lira dhe ka hequr tarifat për importet nga 53 vende afrikane. Në një zhvillim domethënës, Bashkimi Evropian dhe Kina kanë intensifikuar gjithashtu bashkëpunimin e tyre tregtar, duke krijuar mekanizma të përbashkët monitorimi dhe duke shprehur mbështetje për sistemin multilateral të bazuar te rregullat, me OBT-në në qendër. Kjo nuk do të thotë domosdoshmërish se po formohet një bllok i unifikuar kundër Shteteve të Bashkuara, vetë Bashkimi Evropian po forcon paralelisht masat e tij ndaj importeve kineze, duke treguar se pothuajse çdo ekonomi e madhe po rregullon politikat e saj tregtare sipas interesave të veta. Ajo çka po ndodh, në thelb, është një kalim gradual drejt një peizazhi tregtar më të fragmentuar, me blloqe rajonale dhe marrëveshje bilaterale që lëvizin në ritme dhe drejtime të ndryshme. Në këtë kontekst, tarifat amerikane ndaj 60 vendeve mund të shihen si pjesë e një procesi më të gjerë rirregullimi, në të cilën ekonomitë e botës po ripërcaktojnë marrëdhëniet e tyre tregtare në një mjedis global në ndryshim.