Shkencëtarët kanë zbuluar se ngjalat evropiane të infektuara mund të përhapin një virus të rrezikshëm përmes kafshimeve, duke ngritur shqetësime të reja për mbrojtjen e kësaj specieje të kërcënuar.
Një herpesvirus që vret ngjalat evropiane mund të kalojë nga një peshk te tjetri kur ato kafshojnë njëra-tjetrën.
Një studim belg paraqet provat e para se kafshimi mund të transmetojë këtë virus.
Peshqit jetojnë në ujë, ndaj supozohet se edhe viruset e tyre përhapen përmes tij. Për shumë sëmundje ujore, kjo është e vërtetë. Por herpesvirusi 1 i ngjalave (Anguillid herpesvirus 1) nuk mbijeton gjatë jashtë organizmit të bujtësit.
Në temperaturën 25°C, rreth 90% e aftësisë së tij infektuese ishte zhdukur brenda 12 orëve, sipas testeve laboratorike. Edhe shtresa e mukusit që mbulon lëkurën e ngjalës vepron kundër virusit.
Megjithatë, virusi përhapet nga njëra ngjalë te tjetra. Një ekip i drejtuar nga Natacha Delrez, në Universitetin e Liège-s, thotë se kafshimi mund të ndihmojë në shpjegimin e mënyrës se si ndodh kjo.
Kur ngjalat e infektuara dhe ato të shëndetshme u detyruan të kafshonin njëra-tjetrën, çdo ngjalë e shëndetshme e përfshirë u infektua. Kjo ndodhi si kur kontakti ishte në zonën e gojës, ashtu edhe kur ishte në bisht, pavarësisht se cila prej ngjalave kryente kafshimin.
Peshqit u anestezuan dhe u mbajtën në rezervuarë laboratorikë. Kështu, studimi tregon se një kafshim mund të transmetojë infeksionin.
Megjithatë, mbetet e paqartë nëse kjo ndodh rregullisht në natyrë.
Gjeni i xixëllonjës ndihmoi në gjurmimin e infeksionit
Indet e infektuara te peshqit zakonisht identifikohen duke ekzaminuar organet pasi kafsha është eutanazuar.
Kjo metodë jep informacion të hollësishëm, por nuk lejon që i njëjti infeksion të ndiqet te e njëjta kafshë e gjallë.
Delrez dhe kolegët e saj futën dy gjene në virus.
Njëri prej tyre ishte një gjen i xixëllonjës, përgjegjës për prodhimin e dritës. Te ngjalat e infektuara me virusin e modifikuar, indet ku virusi po shumohej lëshonin një ndriçim të zbehtë.
Kjo dritë nuk mund të shihet nga një person që vëzhgon kafshën, por mund të zbulohet nga pajisje të specializuara imazherike.
Pamjet e regjistruara treguan se cilat pjesë të trupit u infektuan fillimisht dhe ku u shfaq infeksioni më vonë.
Virusi i modifikuar u krahasua me virusin origjinal. Shkalla e shumimit në kulturat qelizore ishte e njëjtë.
Simptomat e sëmundjes dhe vdekshmëria te ngjalat e infektuara ishin të krahasueshme. Mbi këtë bazë, ekipi përdori virusin e modifikuar për pjesën tjetër të studimit.
Fillimisht u përdorën katër shtame, të mbledhura në Holandë, Danimarkë dhe Mbretërinë e Bashkuar. Analiza e gjenomit u krye në bashkëpunim me Qendrën e Kërkimeve për Viruset të Universitetit të Glasgout dhe Këshillit të Kërkimeve Mjekësore (MRC).
Në eksperimentet e mëvonshme u përdor vetëm një shtam, gjë që ndihmoi në reduktimin e numrit të kafshëve të nevojshme.
Ngjalat e reja dhe ato më të rritura reaguan ndryshe
Mosha rezultoi të ishte një faktor i rëndësishëm. Ngjalat evropiane mbërrijnë në brigjet e kontinentit në fazën e ngjalave të qelqta, të cilat janë shumë të vogla dhe pothuajse transparente. Ato marrin ngjyrë më të errët pasi hyjnë në lumenj dhe habitate të tjera ujore në brendësi të tokës.
Më pas kalojnë në fazën e ngjalave të verdha, e cila mund të zgjasë për vite me radhë, gjatë të cilave ato ushqehen dhe rriten përpara migrimit përfundimtar drejt detit.
Ngjalat e qelqta të mbajtura në ujë të kontaminuar nuk shfaqën asnjë infeksion të dallueshëm.
Tek ngjalat e reja, pak më të rritura, infeksioni u zbulua te njëra nga gjashtë ngjalat në ditën e tretë dhe në ditën e gjashtë, si dhe te dy nga gjashtë ngjalat në ditën e nëntë.
Ngjalat e verdha patën rezultatet më të këqija: të gjashta u infektuan brenda gjashtë ditëve.
Imazheria tregoi se sinjalet më të hershme të infeksionit shfaqeshin në gushë dhe në indet brenda gojës, përfshirë zonat përreth dhëmbëve dhe buzëve.
Ky detaj u bë i rëndësishëm më vonë. Në tre eksperimente të veçanta, ku ngjalat u ekspozuan ndaj virusit përmes ujit, të gjitha ngjalat e verdha shfaqën simptoma nga dita e tetë deri në ditën e 12-të. Rreth 20% e tyre ngordhën.
Ngjalat e mbajtura në grup zhvilluan njolla të infektuara
Virusi dukej se hynte në organizëm përmes gojës dhe gushëve. Por te ngjalat e mbajtura së bashku, imazheria zbuloi njolla ndriçuese edhe në pjesë të tjera të trupit.
Këto njolla ndodheshin më poshtë përgjatë trupit, veçanërisht rreth bishtit. Ato nuk përputheshin me modelin e vërejtur më herët.
Më pas, ngjalat e verdha të mbajtura në grupe prej 20 individësh u krahasuan me ngjalat e infektuara të verdha që mbaheshin veçmas.
Pas nëntë ditësh, ngjalat e mbajtura në grup kishin disa njolla ndriçuese rreth kokës dhe bishtit. Ndërsa ngjalat e mbajtura të vetme kishin sinjale të dukshme rreth gojës dhe gushëve, por asnjë përgjatë pjesës tjetër të trupit.
Njollat në bisht sugjeruan se shkaku ishte kafshimi
Edhe ngjalat e mbajtura të vetme ishin të infektuara rëndë. Testet zbuluan virusin në organet e brendshme, përfshirë trurin dhe zemrën. Atyre u mungonin vetëm njollat e veçanta në sipërfaqen e trupit.
Ekipi u përqendrua te sjellja e ngjalave. Ngjalat e verdha zakonisht jetojnë të vetmuara, mund ta mbrojnë territorin e tyre në mënyrë agresive dhe ndonjëherë kafshojnë njëra-tjetrën kur ndajnë hapësira të kufizuara.
Fermerët e ngjalave e kishin dokumentuar këtë sjellje disa dekada më parë. Ata përshkruanin kafshime rreth gojës dhe kafshime të vogla në bisht, veçanërisht në kushtet e mbipopullimit.
Njollat ndodheshin pikërisht në të njëjtat zona. Studiuesit propozuan se disa prej tyre ishin krijuar në vendet ku një ngjalë tjetër e infektuar kishte kafshuar.
Ato nuk ishin pjesë e ecurisë së zakonshme të sëmundjes. Ekipi e testoi drejtpërdrejt këtë hipotezë.
Mjaftonte vetëm një kafshim
Për eksperimentet e kafshimit, ngjalat u anestezuan. Më pas u organizuan tri lloje kontakti midis ngjalave të infektuara dhe atyre të shëndetshme.
Në rastin e parë, një ngjalë e infektuar kafshoi një ngjalë të shëndetshme rreth gojës. Dy rastet e tjera përfshinin bishtin. Në njërin rast, kafshimin e bëri ngjala e shëndetshme, ndërsa në tjetrin ngjala e infektuar.
Më pas, ngjalat e shëndetshme u vendosën në rezervuarë të veçantë, duke përjashtuar kështu mundësinë e kafshimeve të tjera midis tyre.
Të gjitha u infektuan dhe disa prej tyre shfaqën inde ndriçuese vetëm tri ditë pas kafshimit. Ekipi e konsideroi këtë një provë të fortë se vetë kontakti fizik mund ta transmetonte virusin.
Kafshimet e transmetonin virusin më mirë se uji i kontaminuar
Ekzistonte ende mundësia që gjatë trajtimit të ngjalave, mukusi ose uji i kontaminuar të ishte transferuar aksidentalisht nga një peshk te tjetri.
Për ta dalluar këtë mundësi nga transmetimi përmes kafshimit, studiuesit lanë kokat ose bishtat e ngjalave të infektuara me sasi të vogla uji. Më pas, ngjalat e shëndetshme u ekspozuan ndaj ujit të përdorur për larje.
Infeksioni ishte shumë më i rrallë. Asnjë nga ngjalat e shëndetshme nuk rezultoi pozitive tri ditë pas ekspozimit ndaj ujit të përdorur për larjen e kokës, ndërsa pas gjashtë ditësh, dy prej tyre shfaqën sinjale të dobëta.
Në eksperimentet me kafshime, çdo ngjalë e ekspozuar u infektua. Studiuesit arritën në përfundimin se kafshimi i shërben shumë më mirë përhapjes së virusit. Ai nuk bëhet fjalë thjesht për transferimin e një sasie të vogël uji të kontaminuar nga një kafshë te tjetra.
Përhapja përmes ujit kërkonte përqendrim të lartë të virusit
Asnjë nga këto rezultate nuk e përjashton ujin si rrugë transmetimi. Ekipi mori ujë nga një rezervuar ku mbaheshin 15 ngjala të infektuara dhe e transferoi atë në rezervuarë me peshq të shëndetshëm.
Të gjashta ngjalat e ekspozuara u infektuan. E njëjta gjë ndodhi edhe me të gjashta ngjalat kur uji ishte lënë të qëndronte për 24 orë.
Situata ndryshoi kur shkencëtarët filluan ta hollonin ujin.
Uji i holluar 100 herë infektoi pesë nga gjashtë ngjalat kur ishte i freskët. Dymbëdhjetë orë më vonë, i njëjti përqendrim shkaktoi infeksion vetëm te tri ngjala, ndërsa pas një dite nuk shkaktoi asnjë infeksion.
Uji i holluar 10 000 herë dhe i lënë të qëndronte për 12 orë nuk shkaktoi asnjë infeksion të dallueshëm te ngjalat e testuara.
Hollimi i ujit zvogëlon rrezikun e transmetimit
Aftësia infektuese e virusit gjithashtu binte shpejt në ujë të zakonshëm, ndërsa mukusi i lëkurës së ngjalave e zvogëlonte edhe më tej atë.
Përqendrimi i virusit ndihmon në përcaktimin e mundësisë që sëmundja të përhapet përmes ujit.
Në një fermë ngjalash me dendësi të lartë, përqendrimi i virusit mbetet i lartë. Një lumë krijon kushtet e kundërta: uji rrjedh, virusi hollohet dhe peshqit mund të ndodhen larg njëri-tjetrit. Kafshimi i shmang të gjitha këto pengesa.
Edhe numri i ngjalave ka rëndësi. Ngjalat e reja që mbërrijnë në brigjet evropiane sot përbëjnë rreth 1% të nivelit të fillimit të viteve 1980. Kjo rënie lidhet me digat, mbipeshkimin, ndotjen dhe ndryshimet klimatike.
A mund të ndodhë e njëjta gjë edhe në lumenj?
Në një rezervuar, nën anestezi dhe me kafshime të organizuara manualisht, herpesvirusi 1 i ngjalave u transmetua nga një ngjalë te tjetra në çdo rast.
Është më e vështirë të dihet se si sillen ngjalat në një lumë. Ndërveprimet e tyre janë të vështira për t’u vëzhguar. Dihet shumë pak se sa shpesh kafshojnë ato njëra-tjetrën në kushtet e dendësisë së sotme, tashmë të reduktuar të popullatës.
Ajo që studiuesit mund të thonë është se diçka e tillë nuk është raportuar më parë.
Ata e cilësojnë këtë si rastin e parë të dokumentuar të përhapjes së një virusi midis individëve të së njëjtës specie peshqish përmes kafshimit në ujë.
Deri më tani, askush nuk ka dokumentuar një rast natyror ku një kafshim të ketë transmetuar këtë virus midis dy ngjalave të egra.
Gjetjet ngrenë shqetësime për fermat e ngjalave, ku kafshët mbahen së bashku dhe përplasjet agresive mund të jenë më të shpeshta.
Programet e ripopullimit përbëjnë një tjetër shqetësim për autorët, për një arsye të ngjashme. Ngjalat e reja ndonjëherë rriten ose mbahen së bashku dhe më pas lëshohen në lumenj ku mund të gjenden tashmë kafshë të infektuara.
Vaksinimi mund të ndihmojë në mbrojtjen e kësaj specieje
Ngjalat evropiane janë në rrezik kritik zhdukjeje, ndërsa digat dhe pengesat e tjera ndajnë habitatet e tyre të mbetura lumore.
Mbrojtja e tyre kërkon kuptimin e sëmundjeve, dhe jo thjesht lëshimin e më shumë peshqve në natyrë.
Studiuesit sugjerojnë shqyrtimin e mundësisë së vaksinimit të ngjalave të rritura në ferma dhe të atyre që përfshihen në programet e ruajtjes, të cilat zhvendosin ngjalat e reja të qelqta drejt lumenjve.
Gjetjet tregojnë se virusi mund të përhapet në më shumë mënyra sesa vetëm përmes ujit. Edhe një kafshim midis ngjalave mund ta transmetojë atë./Earth.com