Irani mund ta shfrytëzojë sot varësinë globale nga Ngushtica e Hormuzit, por një ndërprerje e zgjatur do të dëmtonte edhe ekonominë iraniane dhe do të nxiste vendet e tjera të kërkonin alternativa.
Irani e ka kthyer aftësinë për të kufizuar kalimin e anijeve tregtare nëpër Ngushticën e Hormuzit në një instrument të fuqishëm ekonomik në luftën e imponuar nga Shtetet e Bashkuara dhe Izraeli.
Të dhënat e IMF PortWatch tregojnë përmasat e ndërprerjes. Gjatë shtatë ditëve deri më 2 gusht, nëpër ngushticë kaluan mesatarisht vetëm rreth katër anije në ditë, krahasuar me rreth 90 në të njëjtën periudhë të vitit 2025. Vëllimi i vlerësuar i mallrave të transportuara ra nga 3.5 milionë në rreth 143 mijë tonë metrikë në ditë. Të dy treguesit shënuan një rënie prej afro 96 për qind.
Që prej 28 shkurtit, trafiku dhe tonazhi kanë mbetur shumë poshtë niveleve të një viti më parë. Teherani ka treguar kështu se mund të shkaktojë ndërprerje të rënda të tregtisë. Çështja është se sa efektivisht mund ta shndërrojë këtë aftësi në ndikim politik dhe për sa kohë.
Shkencëtarët politikë Henry Farrell dhe Abraham Newman e përshkruajnë aftësinë e shteteve për të përdorur kontrollin mbi nyjet kryesore të rrjeteve ndërkombëtare si “ndërvarësi e armatosur”. Në Hormuz, avantazhi i Iranit buron nga gjeografia dhe nga varësia e prodhuesve të energjisë, kompanive të transportit dhe vendeve importuese nga kjo rrugë.
Në vitin 2025, pothuajse 20 milionë fuçi naftë bruto dhe produkte nafte në ditë kaluan përmes Hormuzit, ekuivalente me rreth një të katërtën e tregtisë globale detare të naftës. Rreth 80 për qind e këtyre sasive shkuan drejt Azisë, ndërsa Kina dhe India morën së bashku 44 për qind të naftës bruto që kaloi nëpër ngushticë.
Katari dhe Emiratet e Bashkuara Arabe transportuan gjithashtu përmes Hormuzit LNG në një sasi të barabartë me pothuajse një të pestën e tregtisë globale të gazit natyror të lëngshëm, pa pasur një rrugë praktike alternative me kapacitet të krahasueshëm.
Pasojat ekonomike shfaqen edhe pa një mbyllje zyrtare të ngushticës. Rreziku nga raketat, minat, dronët ose sekuestrimi i anijeve mund të rrisë kostot e sigurimit dhe transportit dhe të shkaktojë vonesa. Një studim në Nature Communications tregon se ndërprerjet në pikat strategjike detare përhapen në ekonomi përmes devijimit të rrugëve, kostove shtesë dhe ndërprerjeve të prodhimit.
Irani mund të ushtrojë kështu presion mbi disa vende njëkohësisht. Shtetet e Gjirit përballen me rrezik për eksportet dhe infrastrukturën e tyre, ndërsa importuesit e mëdhenj aziatikë, si India, përballen me energji më të shtrenjtë dhe mundësi për mungesa në furnizim.
Shtetet e Bashkuara importojnë relativisht pak naftë përmes Hormuzit, por mbeten të ekspozuara ndaj rritjes së çmimeve globale të energjisë dhe karburanteve, si edhe ndaj kostove ushtarake për mbrojtjen e lundrimit tregtar. Për Teheranin, një nga format më të rëndësishme të presionit mund të jetë nxitja e vendeve të Gjirit dhe importuesve aziatikë që t’i kërkojnë Uashingtonit uljen e tensioneve.
Pasojat shkojnë përtej naftës
Hormuzi ka rëndësi edhe për sektorë që marrin më pak vëmendje. Vendet e Gjirit po investojnë fuqishëm në qendra të dhënash dhe infrastrukturë për inteligjencën artificiale. Rritja e çmimeve të energjisë dhe e rrezikut ndaj infrastrukturës mund të rrisë koston e këtyre investimeve dhe të godasë strategjitë e diversifikimit ekonomik të rajonit.
Nëpër ngushticë kalojnë gjithashtu sasi të rëndësishme plehrash kimike. Një studim i publikuar në Nature Food tregon se India siguron nga prodhuesit e Gjirit rreth gjysmën e amoniakut dhe plehrave azotike që importon, afërsisht nëntë milionë tonë. Ndërprerja e furnizimit, e kombinuar me rritjen e kostove të gazit dhe transportit, mund të ndikojë te prodhimi bujqësor dhe çmimet e ushqimeve.
Një tjetër produkt strategjik është heliumi. Katari dhe Emiratet e Bashkuara Arabe furnizojnë me helium industri që e përdorin në prodhimin e gjysmëpërçuesve, imazherinë mjekësore dhe kërkimin shkencor. Disa ekonomi që përbëjnë së bashku më shumë se 60 për qind të eksporteve globale të qarqeve të integruara varen ndjeshëm nga heliumi që kalon përmes Hormuzit.
Këto varësi i japin Iranit fuqi negociuese, por njëkohësisht tregojnë kufijtë e saj.
Një ndërprerje e gjatë do të godiste edhe Iranin
Eksportet iraniane të naftës, importet ushqimore, furnizimet industriale dhe tregtia detare varen në masë të madhe nga rrugët ujore në jug të vendit.
Arabia Saudite dhe Emiratet e Bashkuara Arabe kanë tubacione që mund të devijojnë rreth 3.5 deri në 5.5 milionë fuçi naftë në ditë nga Hormuzi dhe kanë burimet për të zgjeruar rrugët alternative. Rruga iraniane përmes Jaskut, jashtë ngushticës, mbetet praktikisht jashtë funksionit.
Nga rreth 170 milionë tonë tregti të jashtme që Irani realizon çdo vit, afërsisht 160 milionë tonë, ose 94 për qind, kalojnë përmes porteve jugore. Portet veriore në Detin Kaspik përpunojnë vetëm rreth 4 për qind dhe nuk kanë kapacitet për të zëvendësuar portet jugore për volume të mëdha nafte, drithërash, çeliku dhe mallrash me kontejnerë.
Një ndërprerje e zgjatur e Hormuzit do t’i ulte Teheranit të ardhurat nga eksportet, ndërsa do të rriste inflacionin dhe mungesat në tregun e brendshëm.
Irani gjithashtu mund ta bëjë lundrimin të rrezikshëm, por ruajtja e kësaj gjendjeje për një kohë të gjatë ka kosto të lartë. Sipas një vlerësimi të Shërbimit të Kërkimeve të Kongresit amerikan (CRS), Irani mund të pengojë transportin përmes minave, skafeve të shpejta, nëndetëseve dhe raketave, por forcat amerikane mund ta rivendosin eventualisht trafikun, edhe pse kjo mund të kërkojë ditë, javë ose muaj.
Avantazhi i Teheranit qëndron më shumë te krijimi i pasigurisë dhe vonesave sesa te kontrolli absolut i Hormuzit. Por e njëjta pasiguri dëmton investimet, të ardhurat shtetërore dhe kapacitetin e Iranit për të financuar presionin ushtarak.
Sipas SIPRI, shpenzimet ushtarake iraniane në vitin 2025 ishin rreth 2 për qind e PBB-së, krahasuar me 3 për qind në SHBA dhe mes 5 dhe 8 për qind në Kuvajt, Oman, Arabinë Saudite dhe Izrael.
Përdorimi i Hormuzit si armë nxit kërkimin e alternativave
Kufizimi tjetër për Iranin është afatgjatë. Sa më shpesh të përdoret Hormuzi si instrument presioni, aq më shumë vendet e tjera do të investojnë për të zvogëluar varësinë prej tij.
Prodhuesit e energjisë në Gjirin Persik kanë arsye për të zgjeruar tubacionet drejt Detit të Kuq dhe Gjirit të Omanit. Vendet importuese mund të diversifikojnë furnizuesit, të zgjerojnë rezervat strategjike dhe të kërkojnë burime alternative për LNG-në, plehrat kimike dhe materialet kritike.
Një proces i ngjashëm u pa pas pushtimit rus të Ukrainës, kur shumë qeveri evropiane nisën ta trajtonin energjinë e rinovueshme të prodhuar brenda vendit edhe si çështje të sigurisë energjetike. Agjencia Ndërkombëtare e Energjisë më pas e rriti me pothuajse 30 për qind parashikimin e saj pesëvjeçar për zgjerimin e kapaciteteve globale të energjisë së rinovueshme, pjesërisht për shkak të pasigurisë energjetike.
Alternativat nuk mund ta zëvendësojnë shpejt naftën, LNG-në, gazin natyror ose heliumin në përdorimet ku këto produkte mbeten thelbësore. Megjithatë, pasiguria e vazhdueshme forcon argumentin ekonomik për investime që zvogëlojnë varësinë nga Hormuzi.
Një armë e fuqishme, por jo e pakufizuar
Teherani përballet kështu me një zgjedhje të vështirë. Një ndërprerje e kufizuar dhe e kontrolluar mund të rrisë kostot e presionit ushtarak amerikan, të krijojë përçarje mes kundërshtarëve dhe t’i japë Iranit më shumë hapësirë negociuese për sanksionet dhe sigurinë rajonale.
Një ndërprerje e zgjatur, megjithatë, do të dëmtonte ekonominë iraniane, do të rrezikonte marrëdhëniet me partnerë të rëndësishëm aziatikë, përfshirë Kinën, dhe do të përshpejtonte investimet në rrugë alternative.
Hormuzi është një armë e fuqishme ekonomike sepse varësia globale mbetet e lartë dhe alternativat afatshkurtra janë të kufizuara. Por kjo fuqi ka një afat.
Irani mund ta përdorë sot Hormuzin për të ndikuar në negociata. Megjithatë, çdo përdorim i ngushticës si instrument presioni u jep vendeve të tjera një arsye më shumë për të zvogëluar varësinë prej saj. Sa më agresivisht ta përdorë Teherani këtë avantazh, aq më shpejt mund ta dobësojë atë./Përshtatur nga “Al Jazeera”