New START: Përfundon traktati i fundit SHBA–Rusi dhe rikthehet rreziku i një bote pa kontroll bërthamor.
Traktati New START, marrëveshja e fundit që kufizon arsenalet bërthamore të Shteteve të Bashkuara dhe Rusisë, përfundon më 4 shkurt. Aktualisht nuk ka negociata për zgjatjen e tij, duke ngritur shqetësime serioze për rikthimin e një gare të re armatimesh bërthamore.
Siç u shpreh në mënyrë përçmuese presidenti amerikan Donald Trump në një intervistë të fundit: “Nëse mbaron, ka mbaruar”.
Rëndësia e New START është e vështirë të mbivlerësohet. Pas shfuqizimit të marrëveshjeve të tjera bërthamore vitet e fundit, kjo ishte e vetmja marrëveshje në fuqi mes SHBA-së dhe Rusisë që parashikonte mekanizma njoftimi, inspektimi, verifikimi dhe zbatimi. Dy vendet zotërojnë së bashku rreth 87% të armëve bërthamore në botë.
Përfundimi i traktatit shënon një fund përfundimtar dhe shqetësues të kontrollit bërthamor mes dy fuqive dhe, sipas analizave të publikuara nga The Conversation, mund të përshpejtojë një garë globale armatimesh.
Çfarë është New START
Traktati New START, i njohur edhe si Traktati i Pragës, u nënshkrua më 8 prill 2010 nga presidenti amerikan Barack Obama dhe homologu i tij rus Dmitri Medvedev dhe hyri në fuqi një vit më pas. Ai zëvendësoi një marrëveshje të vitit 2002 dhe parashikonte reduktime të mëtejshme të armëve bërthamore strategjike me rreze të gjatë.
Kufijtë kryesorë të traktatit ishin:
700 raketa balistike ndërkontinentale dhe balistike nëndetëse (së bashku me bombardues të rëndë),
1.550 koka bërthamore të dislokuara,
800 lëshues (aktivë dhe joaktivë).
Këto objektiva u arritën deri më 5 shkurt 2018. Traktati përfshinte shkëmbime të dhënash dy herë në vit, njoftime të vazhdueshme për lëvizjen e forcave bërthamore dhe inspektime në terren me paralajmërim të shkurtër.
Dobësitë dhe kritikat
Megjithëse u vlerësua si një hap i rëndësishëm, traktati u kritikua për reduktime të kufizuara. Një nga pasojat afatgjata ishte kompromisi politik që Obama bëri për ratifikimin e tij, duke pranuar një program shumë të kushtueshëm modernizimi të arsenalit bërthamor amerikan, me kosto që vlerësohet mbi 2 trilionë dollarë.
Pezullimi dhe përfundimi
Në vitin 2021, administrata Biden e zgjati traktatin për pesë vjet, vetëm dy ditë para skadimit. Por në shkurt 2023, Rusia pezulloi zbatimin e disa elementeve kyçe, si shkëmbimin e të dhënave dhe inspektimet, megjithëse u zotua të respektojë kufijtë numerikë.
Në shtator 2025, presidenti rus Vladimir Putin deklaroi se Rusia ishte e gatshme t’i respektonte kufijtë edhe për një vit tjetër, nëse SHBA do të bënte të njëjtën gjë. Uashingtoni nuk reagoi zyrtarisht.
Çfarë pritet më pas
Me përfundimin e traktatit, SHBA dhe Rusia mund të rrisin shpejt numrin e kokave bërthamore të dislokuara, përkatësisht deri në 60% dhe 110%, brenda pak muajsh. Të dyja vendet kanë kapacitete për të pajisur raketat dhe bombarduesit me më shumë koka sesa aktualisht.
Përfundimi i mekanizmave të verifikimit dhe transparencës pritet të rrisë pasigurinë dhe mosbesimin, duke nxitur forcimin e mëtejshëm të kapaciteteve ushtarake.
Një paralajmërim i zymtë
Zhvillimet e fundit tregojnë se çarmatimi bërthamor dhe edhe format më të moderuara të kontrollit të armëve janë në rrezik serioz. Pavarësisht angazhimeve ndërkombëtare për mos-përhapjen e armëve bërthamore, fuqitë kryesore po lëvizin në drejtim të kundërt.
Sipas analizës, veprimet e SHBA-së dhe Rusisë – nga kërcënimet bërthamore te përdorimi i raketave me kapacitet bërthamor – nuk japin shenja pozitive për parandalimin e një konflikti bërthamor dhe përparimin drejt çarmatimit global.