Aleanca synon që deri në vitin 2035 vendet anëtare të investojnë 5% të PBB-së në mbrojtje. Megjithatë, mungesa e personelit, fragmentimi i industrisë së armatimeve dhe varësia nga Shtetet e Bashkuara mbeten pengesa kryesore…
Kur krerët e shteteve dhe qeverive të vendeve anëtare të NATO-s mblidhen të martën dhe të mërkurën në samitin e tyre vjetor, në qendër të diskutimeve janë jo vetëm drejtimet e mëdha strategjike, por edhe shifra të mëdha. Mbi të gjitha bëhet fjalë për shumat që tashmë 32 vendet anëtare të aleancës shpenzojnë për mbrojtjen. Që nga viti 2014, ato kanë shpenzuar gjithsej rreth 15,7 trilionë euro për qëllime ushtarake. Kjo është afërsisht sa prodhimi ekonomik vjetor i të gjithë Bashkimit Evropian. Dhe këto shpenzime pritet të rriten edhe më tej.
Dy apo pesë për qind?
Në samitin e NATO-s një vit më parë në Madrid, 32 vendet anëtare vendosën që më në fund të shpenzojnë të paktën 2 për qind të Prodhimit të Brendshëm Bruto (PBB) për mbrojtjen.
Objektivi prej 2 për qind ishte miratuar në fakt që në vitin 2002, por vetëm pak vende e kishin respektuar. Vetëm pas kërcënimeve dhe kritikave të presidentit amerikan Donald Trump u krijua një dinamikë e re.
Në prag të samitit të këtij viti në Ankara, të gjitha vendet njoftojnë se e kanë arritur tashmë objektivin prej 2 për qind.
Megjithatë, aleanca transatlantike ka vendosur tashmë një objektiv të ri. Deri në vitin 2035, vendet duhet të rrisin shpenzimet për mbrojtjen në 5 për qind të PBB-së, veçanërisht për t’u përballur me kërcënimin që, sipas NATO-s, paraqet Rusia.
Po ashtu është përcaktuar edhe mënyra se si duhet të përdoren këto fonde. Të paktën 3,5 për qind e PBB-së duhet të shkojnë për armatime dhe pagat e ushtarëve, ndërsa 1,5 për qind për infrastrukturë dhe zgjerimin e kapaciteteve të industrisë së mbrojtjes.
Kush ka bërë përparim?
Nëse ky objektiv ambicioz mund të realizohet, mbetet shumë e pasigurt. Mjafton të shihen dallimet mes vendeve.
Vetëm tre nga 32 vendet anëtare ndodhen pranë objektivit të ri. Lituania, Letonia dhe Polonia tashmë shpenzojnë rreth 4 për qind të PBB-së për mbrojtjen. Që nga viti 2014 ato kanë më shumë se dyfishuar buxhetet e tyre ushtarake.
Përpjekje të ngjashme kanë bërë edhe vende të tjera përgjatë krahut lindor të NATO-s. Megjithatë, edhe këto vende do të duhet të rrisin ndjeshëm shpenzimet gjatë dekadës së ardhshme.
Sfida është edhe më e madhe për shtetet që kanë rritur vetëm në mënyrë të kufizuar buxhetet e tyre ushtarake që nga viti 2014.
Paradoksalisht, vetë Shtetet e Bashkuara, të matura si përqindje e PBB-së, i kanë ulur shpenzimet e mbrojtjes gjatë kësaj periudhe, por mbeten gjithsesi shtylla kryesore e NATO-s.
Ndërkohë, më shumë se një duzinë vendesh anëtare vetëm së fundmi kanë arritur të kalojnë pragun prej 2 për qind.
Ku shkojnë paratë?
Analistë në vende të ndryshme shprehin dyshime për mënyrën se si shumë shtete e kanë arritur papritur objektivin prej 2 për qind.
Flitet për kontabilitet kreativ apo edhe për truke, kur si në Kanada ose Spanjë edhe shpenzimet për rojën bregdetare dhe mbrojtjen kufitare përfshihen papritur në buxhetin e mbrojtjes. Në Itali, ndërtimi dhe rikonstruksioni i urave dhe linjave hekurudhore klasifikohen tashmë si projekte infrastrukturore ushtarake.
Madje llogariten edhe përfitimet e sigurimeve shoqërore për ushtarakët në pension dhe bashkëshortët e tyre. Kjo rrit ndjeshëm kostot e personelit dhe ndihmon disa vende që ta çojnë buxhetin ushtarak mbi pragun vendimtar prej 2 për qind.
Për këtë arsye, për shumë vite shpenzimet për personelin përbënin zërin më të madh të buxheteve të mbrojtjes të vendeve të NATO-s. Vetëm pas pushtimit rus të Ukrainës miliarda euro kanë filluar të orientohen sërish në blerjen e pajisjeve ushtarake dhe zhvillimin e sistemeve të reja të armatimit.
Vetëm vendet evropiane të NATO-s kanë shpenzuar rreth 1,8 trilionë euro për mbrojtjen gjatë katër viteve që nga fillimi i luftës në Ukrainë. Sipas NATO-s, gati 30 për qind e kësaj shume është investuar në pajisje ushtarake dhe zhvillimin e sistemeve të reja të armëve.
Megjithatë, kjo ende nuk pasqyrohet në depot e armatimit, sipas një analize të kompanisë konsulente McKinsey. Madje, arsenalet evropiane janë sot më të vogla se para sulmit të Rusisë ndaj Ukrainës.
Arsyeja është se Evropa ka dërguar armë në Ukrainë, ka nxjerrë jashtë përdorimit sisteme të vjetra dhe tani, në shumë raste, duhet të presë me vite për zëvendësimin e tyre.
Kompanitë e armatimeve në rritje
Premtimet për miliarda euro investime nuk kanë sjellë ende një bum të madh në linjat e prodhimit, por kanë nxitur ndjeshëm një kategori investimesh që dikur konsiderohej e diskutueshme: aksionet e prodhuesve të armëve.
Vlera e tyre ishte rritur menjëherë pas fillimit të luftës në Ukrainë, por mori një shtysë edhe më të fortë kur Shtetet e Bashkuara, nën drejtimin e Donald Trump, filluan të distancohen nga roli i tyre si garantuesi kryesor i sigurisë së Evropës.
Në vjeshtën e vitit 2025, njëqind kompanitë më të mëdha të armatimeve të listuara në bursë arritën në disa raste nivele rekord. Që atëherë, entuziazmi në treg është zbutur disi.
Një problem mbetet
Të gjithë duan të përfitojnë nga rritja e shpenzimeve ushtarake, por realizimi i saj është shumë kompleks, sidomos në Evropë.
Pavarësisht deklaratave për forcimin e bashkëpunimit ndërkombëtar, vendet vazhdojnë të këmbëngulin që kontrollin mbi çështjet e mbrojtjes ta mbajnë në nivel kombëtar.
Për këtë arsye, NATO ka më shumë se 30 buxhete të ndryshme të mbrojtjes, mbi 30 sisteme të ndryshme të prokurimeve ushtarake dhe mbi 30 industri kombëtare të armatimeve. Veçanërisht në Evropë, kjo ka krijuar një industri të fragmentuar të mbrojtjes.
Sipas shoqatës evropiane të industrisë së mbrojtjes ASD, krahas 30 kompanive më të mëdha të armatimeve, në këtë sektor operojnë rreth 2.500 ndërmarrje të vogla dhe të mesme.
Pasoja e kësaj strukture është e dukshme në arsenalet evropiane. Në vend që të prodhojnë në numër të madh platforma të standardizuara, kompanitë evropiane ndërtojnë versione të ndryshme të të njëjtave sisteme armësh.
Aktualisht, në Evropë janë në përdorim më shumë se 200 sisteme kryesore armësh. Për krahasim, Shtetet e Bashkuara përdorin vetëm rreth 40 sisteme të tilla.
Proteksionizmi kombëtar pengon gjithashtu funksionimin e përbashkët të sistemeve të ndryshme ushtarake. Si pasojë, prodhuesit dhe ushtritë detyrohen të zhvillojnë, prodhojnë dhe mirëmbajnë shumë teknologji në mënyrë të dyfishtë.
Kjo nuk prek vetëm pajisjet fizike, por edhe softuerët, të cilët po bëhen gjithnjë e më të rëndësishëm për funksionimin e sistemeve moderne të armëve.
Edhe projektet zyrtare të bashkëpunimit nuk kanë qenë më të suksesshme. Shembulli më i njohur është projekti franko-gjerman për avionin luftarak të së ardhmes FCAS, i cili u përball me mosmarrëveshje të shumta mes partnerëve.
Ai është vetëm një nga disa projekte ambicioze evropiane të mbrojtjes që kanë hasur vështirësi për shkak të interesave dhe koordinimit kombëtar.
Gjithmonë (jo) gati
Pavarësisht miliardave që po investohen në armë të reja dhe infrastrukturë, mbetet një pyetje thelbësore: kush do t’i përdorë ato? Sipas specialistëve, NATO përballet me mungesë ushtarësh.
Vendet evropiane të NATO-s mund të mobilizojnë pothuajse dy milionë ushtarë aktivë, vetëm pak më shumë sesa forcat që mund të vendosin të vetme Shtetet e Bashkuara.
Megjithatë, numri i ushtarëve aktivë në të gjitha vendet e NATO-s është rritur vetëm në mënyrë të kufizuar që nga fillimi i luftës në Ukrainë. Bëhet fjalë për ushtarakë profesionistë, të cilët teorikisht mund të dislokohen menjëherë. Në praktikë, megjithatë, NATO llogarit se aktualisht ka në dispozicion vetëm deri në 40.000 ushtarë që mund të angazhohen me shpejtësi në rast emergjence.
Meqenëse rreziku i një skenari të tillë është shtuar ndjeshëm gjatë katër viteve të fundit, aleanca miratoi vitin e kaluar një “Force Model” (Model i Forcave) të ri.
Ky model synon të mundësojë mobilizimin e më shumë se 100.000 ushtarëve brenda dhjetë ditësh, ndërsa brenda 30 deri në 180 ditëve të mund të mobilizohen deri në 500.000 ushtarë. Ky është një objektiv shumë ambicioz.
Vetëm pak vende anëtare të NATO-s kanë ende shërbim të detyrueshëm ushtarak. Rikthimi i tij nuk gëzon mbështetje të gjerë, ndërsa rekrutimi i ushtarëve të rinj po ecën me vështirësi.
Varësia nga Shtetet e Bashkuara
Aktualisht, të vetmit që konsiderohen realisht të gatshëm për një konflikt të madh janë amerikanët.
Megjithatë, pikërisht Shtetet e Bashkuara po sinjalizojnë një tërheqje graduale dhe e shohin gjithnjë e më shumë aleancën transatlantike si një barrë financiare. Pavarësisht kësaj, marrëdhënia me Evropën mbetet shumë më tepër sesa simbolike për SHBA-në.
Deri në 90.000 ushtarë amerikanë janë të dislokuar në më shumë se 50 baza ushtarake të shpërndara në pika strategjike në Evropë. Këto baza e bëjnë Evropën dhe NATO-n tepër të rëndësishme për interesat amerikane, ndaj nuk mund të braktisen lehtësisht.
Por varësia funksionon në të dy drejtimet.
Pa mbështetjen amerikane, Evropa do të përballej me boshllëqe të mëdha në kapacitetet ushtarake, të cilat lufta në Ukrainë i ka nxjerrë qartë në pah dhe që pjesa tjetër e NATO-s ende nuk ka arritur t’i mbushë. Mungojnë kapacitetet logjistike, aftësitë e zbulimit, informacioni i inteligjencës, si dhe pajisje ushtarake vendimtare.
Instituti Ndërkombëtar për Studime Strategjike (IISS) ka llogaritur se vetëm zëvendësimi i pajisjeve amerikane për forcat tokësore, detare dhe ajrore do t’i kushtonte Evropës nga 270 deri në 345 miliardë dollarë, në varësi të skenarit.
Kjo shumë përfaqëson rreth dy të tretat e të gjitha shpenzimeve të mbrojtjes të vendeve evropiane gjatë vitit të kaluar.
Kostoja më e lartë do të ishte për forcat ajrore. Vetëm në këtë sektor do të nevojitej blerja e rreth 400 avionëve të rinj luftarakë. Por kjo nuk do të mjaftonte.
Nëse Evropa do të duhej të zëvendësonte edhe trupat amerikane të dislokuara në kontinent, sipas IISS-së do të duheshin edhe 12 miliardë dollarë shtesë, përveç rritjes së planifikuar të shpenzimeve të mbrojtjes.
Edhe nga pikëpamja organizative sfida do të ishte e madhe. Evropa do të duhej të krijonte struktura të reja komanduese dhe drejtuese, si dhe të merrte përsipër një sërë funksionesh kyçe që deri më sot janë drejtuar nga Shtetet e Bashkuara.
Megjithëse liderët e vendeve anëtare shfaqen publikisht të qetë, tensionet prapa skenave janë të dukshme. Këtë e dëshmoi së fundmi presidenti francez Emmanuel Macron, i cili u bëri thirrje Shteteve të Bashkuara që çdo reduktim të mundshëm të pranisë së tyre ushtarake në Evropë ta realizojnë në mënyrë të koordinuar dhe në konsultim me aleatët.
Nëse kjo kërkesë do të marrë përgjigje në samitin e NATO-s në Ankara, mbetet ende e paqartë. / Nga NZZ/