Op/Ed

Rivendosja e etikës kozmopolitane të Kuranit

Shkruan: Karim H. Karim

Botëkuptimi i hapur dhe i jashtëm i Profetit Muhamed është ngushtuar gjatë shekujve në dogma izoluese që qarkullojnë në rrethe gjithnjë e më të ngushta. Ekstremistët bashkëkohorë, veçanërisht, kërkojnë të mbajnë peng besimtarët në kufij të ngushtë. Krijimi i ummetit nga Profeti i përfshiu hebrenjtë medinas; më vonë u kufizua vetëm për ata që zotoheshin për Islamin. Umeti është bërë një komunitet fetar mbarëbotëror; megjithatë, jo të gjithë ata që e deklarojnë veten myslimanë janë të përqafuar.

Autorët që kanë përpiluar traktate e ese mbi etikën e komunitetit, mbështetjen e komunitetit dhe formimin e komunitetit pajtohen se etika islame promovon mirësinë (iḥsān) dhe fqinjësinë (xhiwar) ndaj gjithë njerëzimit.

Fryma kosmopolitane e Kuranit vlerësonte mirësinë e besimtarëve të tjerë monoteistë: çifutëve, të krishterëve, sabeinëve (2:62).

Kur muslimanët e pare udhëtuan jashtë gadishullit të tyre, hasën në shtigje të tjera fetare: Zoroastrianë, Budistë, Hindus, etj. Mënyrat e lidhjes me fqinjët kanë qenë të ndryshme, madje edhe ndërmjet muslimanëve. Në anën tjetër, kufijtë midis vetes dhe tjetrit kontrollohen në një shkallë të lëvizshme. Disa shiitë nuk e konsiderojnë udhëheqjen e tre kalifëve Rashidun para Aliut si legjitime dhe disa sunitë nuk i konsiderojnë shiitët si myslimanë. Dymbëdhjetëtarët, Ismailitë, Zejditë, Alevitë dhe Druzët konsiderohen pjesë e grupit në disa rrethana, por jo në të tjera. Dhe ahmedianët shpesh lihen jashtë në të ftohtë. Dallimet etnike, kulturore, gjuhësore dhe kombëtare janë barriera shtesë për ndërveprim pavarësisht nga nxitjet e Kuranit për t’u ngritur mbi to (5:48, 30:22).

Kozmopolitanizmi islamik bëri të mundur shoqëri të tilla pluraliste të ndërthurura. Ndërsa pakicat janë larguar vazhdimisht nga vendet me shumicë myslimane në dekadat e fundit, vetë prania e komuniteteve dhe institucioneve të tyre për më shumë se një mijë vjet janë testamente tingëlluese të kozmopolitizmit tradicional islam.

Marshall Hodgson i quajti ata popuj “islamikë”, të cilët praktikonin fetë e tyre përkatëse dhe lulëzuan nën shumicën e qeverive myslimane. Kur Almohadët kërcënuan hebrenjtë në Spanjën muslimane, Maimonides, një dijetar i shquar çifut, nuk shkoi në Evropë, por në Afrikën Veriore Muslimane si shumë prej bashkëfetarëve të tij. Ai përfundimisht u bë një mjek i oborrit Ejubid dhe udhëheqës i komunitetit hebre të Kajros. Në të kundërtën, mizoritë që Daesh-i lëshoi mbi jezidët në vitin 2014 ishin në kundërshtim me kozmopolitanizmin kuranor që kishte ndihmuar në ruajtjen e këtij komuniteti fetar shumë të vjetër në Irak (edhe pse jo pa raste të persekutimit mysliman).

“Letër në lidhje me tolerimin” (1689), një dokument i hershëm i iluminizmit nga John Locke (i cili, për ironi, ishte i përfshirë në tregtinë e skllevërve) iu lut monarkëve evropianë të hiqnin dorë nga persekutimi i ndërsjellë protestant-katolik. Ai u ankua se ndërsa ata po kryenin “mizori çnjerëzore” kundër bashkëfetarëve të tyre, të krishterët mbroheshin në sferat myslimane. Megjithatë, shtetet me shumicë myslimane ende nuk ja kanë daluar që t’I trajtojnë dinjitetshëm pakicat e tyre fetare.

Abdullah En-Na’im, një dijetar i shquar i sheriatit, ka propozuar që koncepti ligjor i apostazisë të shfuqizohet duke i dhënë përparësi mesazhit të Kur’anit për solidaritetin universal mbi vargjet e tij në lidhje me solidaritetin mysliman. Kjo qasje është gjerësisht rezonuese me mendimin bashkëkohor mysliman të Seyyed Hossein Nasr, Farid Esack dhe Reza Shah-Kazemi, të cilët kanë shkruar gjerësisht për angazhimin me njerëz të besimeve të tjera.

Ideja se muslimanët përbëjnë një entitet të pavarur, të izoluar nga popujt e tjerë, vetëm me kalimin e kohës u bë pjesë e diskurseve dominuese rreth Islamit. Binarët e konstruktuar si Dār al-Islām (“Vendbanimi i Islamit”) kundrejt Dār al-Harb (“Vendi i Luftës”) qartazi fluturojnë përballë realitetit.

Myslimanët, si të gjithë të tjerët, duhet domosdoshmërisht të ndërveprojnë mes besimeve dhe kulturave. Profeti Muhamed i këshilloi ndjekësit e tij që të kërkonin dituri në skajet më të largëta të botës. “Kërkojeni diturinë deri në Kinë”! (Hadith profetik). Hapja ndaj qytetërimeve të tjera ishte jetike për rritjen fetare, kulturore dhe intelektuale të shoqërive muslimane, të cilat vazhduan të jepnin kontribute të konsiderueshme në ruajtjen e të mësuarit njerëzor.

Intelektualët e hershëm myslimanë studiuan në vende si Jondishapur, qendra sasanide e bursave ku persët, grekët, indianët dhe romakët gjithashtu u trajnuan në mjekësi, filozofi, teologji dhe shkencë. Ibn Sīnā (Avicena) u ndërtua në thelb mbi punën e mjekëve të disa kulturave për të kompozuar Kanunin e Mjekësisë (al-qānūn fī al-ṭibb), një enciklopedi mjekësore me 14 vëllime që ishte një tekst standard mjekësor në universitetet myslimane dhe evropiane deri në shekullin e 18-të.

Hapja ndaj kulturave të tjera mundësoi edhe lulëzimin intelektual të vetë besimit islam. Është befasi për muslimanët bashkëkohorë që disa aspekte të fesë së tyre që janë bërë integrale në strukturat e saj rezultojnë nga angazhimi me qytetërimet fqinje. Të vetmet burime tekstuale islame që dolën nga koha e Profetit Muhamed ishin Kurani dhe Hadithi. Banorët e Arabisë së shekullit të shtatë nuk ishin mësuar zyrtarisht në shkencat natyrore apo njerëzore. Në shekujt e ardhshëm, dijetarët myslimanë zhvilluan bazën e ligjit islam (fikhut), teologjisë (kelam) dhe filozofisë (falsafa). Prodhimi i këtyre trupave të punës kërkonte mjete analize, si dhe sisteme logjike, arsyetimi dhe kategorizimi që ishin marrë nga kulturat fqinje. Sistemi i vakëfeve dhe strukturat arkitekturore e harkut dhe kupolës, që tani shihen si karakteristikë e dizajnit mysliman, janë përfituar nga ndikimi bizantin. Rruazat e lutjes (subḥa / tasbīḥ), të cilat janë bërë pjesë përbërëse e aspekteve të adhurimit islam, ka shumë të ngjarë të rrjedhin nga praktikat devocionale të krishterimit ose feve indiane, pasuesit e të cilave i kishin përdorur ato përpara ardhjes së Islamit. Edhe idetë themelore fetare si e mira dhe e keqja, ekzistenca e engjëjve, gjenden jashtë traditave abrahamike në fetë e lashta iraniane. Transferime të tilla konceptesh midis popujve fqinjë janë ndër tiparet më konsistente të historisë njerëzore, por janë ose të nëntheksuara ose të mohuara plotësisht në diskurset dominuese për të ndërtuar imazhe të feve të pacenuara, të pavarura dhe monolite. Adhuruesit janë të ngulitur me nocionet e ndarjes absolute midis vetes dhe tjetrit.

Megjithatë, shembuj material të kryqëzimeve fetare nga e kaluara dhe e tashmja flasin për ndërveprime fluide. Shihni artefaktet e artit mysliman mesjetar me bazë krishtere, balonën siriane në koleksionin e Luvrit (Flask Syria Louvre) dhe “çypin d’Aremberg” (d’Arenberg Basin) në Muzeun Britanik. Karakteristikat e dizajnit bizantin janë të pranishme në xhaminë e Kupolës së Shkëmbit të Jeruzalemit dhe në xhaminë Umajad të Damaskut. Kisha shekullore e Agios Nikolaos në Kretë, e cila mban një relike të krishterë, ka ruajtur një si kambanore ortodokse greke dhe një minare osmane. Fondi i pagëzimit i “Kishës së Xhamisë” në Pécs, Hungari (më parë nën sundimin osman) është vendosur në një mihrāb ku është gdhendur shehada (rrëfimi islam i besimit). Në librin e tij Kitāb al-yanābīʿ, filozofi mesjetar ismailit, Abu Ya‘qūb al-Sijistānī, i konceptoi katër skajet e kryqit të krishterë si simbol të lā ʾilāha ʾilā Allah, fjalia e parë e shehadetit.)

Të krishterët dhe muslimanët bëjnë rregullisht pelegrinazh në faltoren maronite të Zojës (Virgjëreshës Mari) në Harissa, Liban. Koptët dhe muslimanët festojnë festën e pranverës së lashtë egjiptiane të Sham al-Nasīm, e cila mbahet në Pashkë. Shumë shiitë dhe sunitë në Iran, Azinë Qendrore, Afganistan, Azinë Jugore, Kaukaz, Ballkan, zonat kurde dhe Krime (së bashku me grupe të caktuara sefardike në Izrael) përkujtojnë Nevruzin, Vitin e Ri të kalendarit Zoroastrian. Selefistët, talibanët dhe iranianë të vijës së ashpër kanë kërkuar të ndalojnë festivalin, por festimet e Nevruzit janë elastike dhe shihen si pjesë e praktikës fetare nga disa myslimanë që i respektojnë ato.

Pavarësisht përpjekjeve periodike për të pastruar mendimin mysliman nga ato që konsiderohen si ide të huaja, aspektet e besimeve të lashta me vetëdije ose pa vetëdije mbeten të ndërthurura në botëkuptimet islame. Dijetarët kanë komentuar Kuranin dhe Hadithin gjatë shumë shekujve duke përdorur mënyra të të menduarit që kanë origjina të tjera. Kjo është e natyrshme për shpalosjen e ideve në të gjitha qytetërimet.

Filozofitë sufiste si Ḥikmat al-Ishrāq (“Urtësia e ndriçimit”) të Suhrawardiut haptazi krijojnë lidhje mes traditave Zoroastriane, Neoplatonike, Çifute, të Krishtera dhe Islame. Ata mbështesin hapjen universaliste dhe kozmopolite të Kuranit për të manifestuar një fqinjësi shpirtërore pa kufij. Njeriu nuk pushon së qeni musliman duke u angazhuar në mirësi shpirtërore (iḥsān) me fqinjët e tij. Objektivi përfundimtar fetar në mënyrat e të menduarit sufi është njohja e së vërtetës absolute (hakiqa) dhe njohja e realiteteve më të larta (maʿrifa) që zëvendësojnë aspektet ekzoterike të çdo feje të caktuar.

Ne shohim ndërveprime të gjera midis besimeve të Azisë Jugore, shumë prej ndjekësve të të cilave kanë gjetur mënyra për t’u lidhur mirë me njëri-tjetrin. Politeizmi i dukshëm i feve indiane duket se është kundër monoteizmit islamik; megjithatë, disa forma të mendimit mysliman e kanë dalluar konceptin hindu të Brahmanit (i verbalizuar gjithashtu si “Aum”) si një realitet i veçantë që qëndron në themel të figurave të shumta hyjnore. Ambigramet që ndërthurin shkrimin e “Allah” në arabisht dhe “Aum” (shih. Simbolim OM) në sanskritisht janë përpjekur të shprehin lumturinë midis dy kuptimeve të monoteizmit dhe kanë një ngjajmshmëri të madhe në shkrim.

Shoqëria indiane përjetoi një fermentim të konsiderueshëm duke filluar nga shekulli i dymbëdhjetë kur Bhakti (një mënyrë Vedike e adhurimit populist) dhe lëvizjet sufi u ndërthurën. Figurat e shenjta si gurutë, santët, babatë dhe pirët ishin të interesuar për të vërtetën shpirtërore dhe jo për ortodoksitë fetare. Disa grupe u shfaqën me kalimin e kohës, duke përfshirë Kabīr Panth, Bauls dhe lëvizjen Sai Bābā. Këto tradita rezultuan nga angazhimet pluraliste të mendimit dhe praktikës indo-islame. Shumë individë me përkatësi të grupeve kanë identitete të rrjedhshme dhe dinamike të cilat nuk shihen si ekskluzivisht hindu apo myslimanë. Megjithatë, tendencat e nënkontinentit të hibriditetit fetar janë fshehur nga diskurset mbizotëruese socio-politike dhe mediatike që i paraqesin individët në kategoritë esenciale fetare.

Zhanret lirike si grantet, shabadet, bānīs dhe gināns përbëjnë letërsi të përbashkëta të traditave gurū-pīr. Predikuesit myslimanë përvetësuan gjuhët indike, simbolet dhe mënyrat e adhurimit për të prodhuar forma muzikore që kryqëzohen në përkushtimet e disa komuniteteve bashkëkohore në Azinë Jugore. Poezia fetare e Chishtī Sufis është e ngjashme me kompozimet Bhakti. Gurū Nanak inkorporoi shabadet (himnet) e shenjtorit mysliman Bābā Farīd në librin e shenjtë të Sikhut Gurū Granth Sāhib. Satpanth (“Rruga e së Vërtetës”) është një shprehje e Da’wat al-Haqq (“Ftesë për të Vërtetën”), një lëvizje e njohur që filloi në tokat arabe dhe persiane. Besimet e tij thelbësore u indigjenizuan në kontekstet fetare-kulturore të nënkontinentit dhe u shprehën përmes mitit dhe simbolizmit indik në xhinë. Me kalimin e kohës, grupet e adhuruesve të Satpanth-it adoptuan identitete të ndara, të esencializuara si ismailitë, shiitët dymbëdhjetësh, sunitë dhe hinduistët.

Kategoritë monolite të regjistrimit të autoriteteve koloniale britanike, të cilat strehonin persona si “hindu”, “mysliman”, “sik”, “sunni”, “shia” etj., ishin një faktor në ngurtësimin e fqinjësisë shpirtërore të uneve të lëngëta që kishin bashkëekzistuar me ortodoksitë dominuese. Identitetet e esencializuara u përforcuan më tej përmes politikës përfaqësuese hindu dhe myslimane që çuan në ndarjen e nën-kontinentit. Rritja e lëvizjeve ekstremiste islamike dhe hindutva (ideologjia që promovon hegjemoninë hindu) i ka shtyrë manifestimet fetare hibride më tej në plan të dytë. Megjithatë, shprehje të tilla ende mbijetojnë: disa grupe që janë formalisht myslimanë vazhdojnë të promovojnë figurat Vedike dhe një numër i madh hinduistësh luten në faltoret e shenjtorëve islamikë.

Diskurset dominuese shoqërore, akademike dhe mediatike priren t’i mbajnë adhuruesit e komuniteteve të ndryshme fetare si krejtësisht të ndara. Megjithatë, në disa media shfaqen mbivendosje të rastësishme rrëfimi. Programet televizive të njohura në Turqi dhe Pakistan, respektivisht, tregojnë personazhe historikë sunitë që thërrasin familjen e Profetit (Ehl al-Bayt) dhe këngëtarët sunitë kauvali që kërkojnë ndihmën e Aliut – të dyja praktika karakteristike devocionale shiite. Historia e filmit indian të përshkrimit të marrëdhënieve hindu-myslimane përfshin shprehje të thella të ndërveprimit fetar. Megjithatë, presioni i Hindutvës ndaj Bollywood-it për të dhënë personazhe më të errët myslimanë është rritur. Interneti ofron njohuri pasuruese për fqinjët fetarë, por disa faqe të mediave sociale janë bërë gjithashtu bastione të intolerancës.

Myslimanët bashkëkohorë kanë një rol jetësor për të luajtur në pohimin e fqinjësisë shpirtërore në nivel global. Profeti pohoi një kozmopolitizëm me zemër të hapur ndaj rrugëve të tjera që kërkojnë të vërtetën. Shumë nga ndjekësit e tij janë përpjekur gjatë shekujve për të mbështetur këtë vizion dhe për t’i rezistuar thirrjeve për të ndjekur izolimin. Karić lexon Kuranin 2:208 si “Hyni në fqinjësi paqësore (al-silm)” – “silm” është një term i afërm i “Islamit”. Përkthimi i këtij studiuesi kuranor nënvizon substancën shumështresore të Islamit që përfshin nxitjen e harmonisë mes popujve. Këtu qëndron një mesazh i thellë për ata që në mënyrë dogmatike i konsiderojnë fqinjët si të huaj në botën e sotme të përçarë, por të ndërvarur.

* Autori është profesor i studimeve islame në Universitetin Carleton./ Përktheu Drilon Gashi.